واقعه 17 شهریور؛ نماد قدرت نرم مردم در برابر زورگویی و استبداد

یکی از مهم ترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران که باید تبلور وحدت و یکپارچگی مردم ایران در مقابل رژیم پهلوی دانست، تظاهرات 17 شهریور 1357 خورشیدی بود. این واقعه نشان داد که دیگر نمی توان جنبش های مردم را به صورت مسالمت آمیز حل کرد زیرا طغیان و عصیان مسلحانه و خشمگین رژیم پهلوی علیه مردم نمایان شده بود و ملت دیگر تحمل این رویه را نداشتند. 17 شهریور که به تعبیر امام خمینی(ره) از ایام الله است، چنان تأثیر شگرفی در روند قیام مردم ایران علیه استبداد و استثمار گذاشت که حدود 5 ماه پس از آن یعنی در 22 بهمن همان سال، پیروزی انقلاب اسلامی به وقوع پیوست.

رژیم پهلوی برای فائق آمدن بر مردم در 17 شهریور، کشتار فجیع جمعه سیاه را در میدان ژاله به راه انداخت؛ کشتاری که نمایش فیلم 50 دقیقه ای آن در سینماهای اروپا و آمریکا، دنیا را در بهت و اعجابی تاثرانگیز فرو برد. این فاجعه یکی از مهم ترین وقایع دوران انقلاب بود که موج اعتصابات و تظاهرات وسیع تری را به دنبال داشت و بازتاب آن در سطح جهانی، جایگاه رژیم شاهنشاهی را به شدت تضعیف کرد.

بدون شک پس از این کشتار خشونت بار رژیم در 17 شهریورماه سال 1357، آتش خشم مردم برافروخته تر شد و سرعت جریان پیروزی انقلاب اسلامی ایران شتاب بیشتری گرفت و موجبات سقوط حکومت ظلم و جور را فراهم آورد و البته رهبری حکیمانه و مدبرانه حضرت امام خمینی(ره) نیز در این پیروزی انقلاب اسلامی نقش مهم و موثری را ایفا کرد.

در همین راستا خبرنگار ایکنا به گفت وگو با حجت الاسلام والمسلمین محمد شجاعیان، دانشیار علوم سیاسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه پرداخت که مشروح این گفتگو را در ادامه می خوانیم.

ایکنا- چه تحولات و عواملی در روزهای منتهی به 17 شهریور 1357 موجب تشدید اعتراضات مردمی و شکل گیری قیام میدان ژاله شد؟

پیرامون واقعه 17 شهریور باید گفت که این ماه در سال 1357، یکی از مقاطع سرنوشت ساز تاریخ انقلاب اسلامی ایران به شمار می رود. در اوایل شهریور آن سال، رژیم پهلوی کوشید تا با اجرای تغییراتی صوری و ظاهری، حرکت انقلابی ملت ایران را متوقف کند یا دست کم به تأخیر اندازد.

در همین ایام، آموزگار از نخست وزیری استعفا داد و جعفر شریف امامی جای او را گرفت. هدف رژیم از این انتصاب، دست یابی به نوعی سازش با نیروهای مذهبی بود؛ اما شریف امامی چهره ای بود که در افکار عمومی به فراماسونری و فساد شهرت داشت و سال ها ریاست بنیاد پهلوی را بر عهده گرفته بود.

با این حال، او درصدد برآمد تا با انجام اقداماتی، نظر مثبت نیروهای مذهبی به ویژه روحانیت را جلب کند. از جمله این اقدامات می توان به لغو تقویم شاهنشاهی، تعطیلی کازینوها و مراکز فساد و اعلام حمایت از آزادی مطبوعات و فعالیت های سیاسی اشاره کرد.

در نتیجه، روزنامه هایی که پیش تر کاملاً تحت کنترل بودند، به طور آزادانه به نقد دولت و نظام سیاسی پرداختند اما این سیاست نتیجه ای معکوس داشت و مطبوعات به یکی از کانون های اصلی مخالفت با دولت تبدیل شدند.

در اواسط شهریور، به مناسبت عید فطر، راهپیمایی بسیار عظیمی در تهران برگزار شد که در آن، برای نخستین بار، شعارهایی مستقیماً متوجه رژیم و شخص شاه محمدرضا پهلوی مطرح شد.

امام خمینی(ره) نیز در پیام خود به مناسبت عید فطر، بر تداوم مبارزه تأکید کردند. این راهپیمایی که در واقع تجلی از قدرت نرم بود، با درگیری چندانی با نیروهای نظامی، امنیتی و انتظامی همراه نشد؛ چنان که سفرای خارجی نیز در خاطرات خود از شمار حیرت آور شرکت کنندگان ابراز شگفتی کرده اند.

پس از این راهپیمایی که در روز 16 شهریور رخ داد، جلسه اضطراری هیئت دولت با حضور شاه تشکیل شد و در شب هفدهم شهریور، تصمیم به اعلام حکومت نظامی گرفته شد تا از ادامه تظاهرات جلوگیری شود. به این منظور، سرلشکر نعمت الله نصیری معروف به اویسی که از خشن ترین ژنرال های رژیم پهلوی بود، به عنوان فرماندار نظامی تهران منصوب و حکومت نظامی در تهران و چند شهر بزرگ کشور برقرار شد.

با این حال، صبح روز جمعه، هفدهم شهریور، مردم که از تصمیم به اعلام حکومت نظامی بی خبر بودند، هنگام ورود به خیابان ها با نیروهای نظامی، تانک ها و زره پوش های رژیم مواجه شدند. با وجود این، راهپیمایی برگزار شد و در میدان ژاله که امروز به نام هفدهم شهریور شناخته می شود، نظامیان پهلوی به سوی مردم تیراندازی کردند و شمار بسیاری از آنان به خاک و خون کشیده شدند. بدین ترتیب، جمعه سیاه و خونین در تاریخ انقلاب اسلامی رقم خورد و این واقعه به نقطه عطفی در مسیر پیروزی انقلاب تبدیل شد.

ایکنا- واقعه 17 شهریور چه پیامدهایی در عرصه های سیاسی و اجتماعی داشت و چگونه زمینه های فروپاشی رژیم پهلوی را شتاب بخشید؟ چگونه بعضی قیام ها موفق و در تاریخ ماندگار می شوند؟

در خصوص پیامدهای واقعه هفدهم شهریور، می توان به چند اثر اساسی اشاره کرد. نخست اینکه کشتار خونبار رژیم پهلوی موجب شد تا آن دسته از گروه ها و شخصیت هایی که همچنان به امکان اصلاح از مجرای قانون اساسی مشروطه باور داشتند، از رویکرد پیشین خود دست کشیده و به جرگه مخالفان نظام سلطنتی بپیوندند.

به عبارت روشن تر، شاه با این جنایت، حتی مخالفان میانه روی خویش را نیز به دشمنانی تبدیل کرد؛ بدین سان، احزاب و گروه های معتدل نیز همراه با نیروهای انقلابی، صف بندی واحدی را در برابر رژیم شکل دادند.

دومین پیامد، پایان فضای باز سیاسی در کشور بود. رژیم پهلوی از سال 1356 و با تأکید دولت کارتر، کوشیده بود با ایجاد نمایی از آزادی سیاسی، مخالفت ها را مهار کرده و از پیشرفت جنبش انقلابی جلوگیری کند؛ اما کشتار هفدهم شهریور، در عمل، به این سیاست ظاهری خاتمه داد. اعلام حکومت نظامی و سرکوب خونین آن روز، به معنای پایان فضای باز سیاسی بود که خود رژیم، آن را با الگوگیری از ایالات متحده به کار گرفته بود.

سومین اثر، تثبیت رهبری قاطع امام خمینی(ره) و اثبات محبوبیت گسترده ایشان در میان توده های مردم بود. زیرا مردم به دنبال پیام و دعوت امام، به خیابان ها آمدند و خواسته های ایشان را فریاد زدند. امام در پیام عید فطر، بر تداوم مبارزه تا سرنگونی رژیم پهلوی تأکید کرده بودند و تظاهرکنندگان روزهای شانزدهم و هفدهم شهریور نیز، همان پیام را بازتاب دادند و وفاداری خویش را به رهبری ایشان به نمایش گذاشتند.

چهارمین پیامد، آغاز موج گسترده اعتصابات در سراسر ایران بود که نخستین حلقه آن، اعتصاب کارگران صنعت نفت در جنوب کشور بود. این اعتصاب، صادرات نفت ایران را کاملاً متوقف کرد و رژیم را از مهم ترین منبع درآمدی اش محروم ساخت. به تدریج، این حرکت به سایر بخش های جامعه تسری یافت و دولت، عملاً در مهار آن ناتوان ماند؛ کارگران و کارمندان، همگی دست از کار کشیدند و رژیم توانایی وادار ساختن آنان برای بازگشت به کار را نداشت.

پنجمین و شاید مهم ترین تأثیر، تزلزل عمیق در شخصیت محمدرضا پهلوی بود. از گفته های کسانی که پس از هفدهم شهریور با شاه دیدار داشتند، برمی آید که او دچار ضعف روحی شدید و تردیدی جدی شده بود.

این تضعیف تا بدانجا پیش رفت که جیمی کارتر، رئیس جمهور وقت آمریکا، شخصاً با شاه تماس گرفت و ضمن اعلام حمایت قاطع از نظام پهلوی، اقدامات وی از جمله کشتار هفدهم شهریور را تأیید کرد. هرچند این تأییدیه نیز نتوانست ثباتی به رژیم در حال فروپاشی پهلوی ببخشد و نشان داد که شعار آزادی سیاسی و فضای باز تحمیل شده از سوی کارتر، نه تنها واقعی نبود، بلکه در عمل نیز کارایی خود را از دست داده بود.

برای دستیابی به موفقیت و تحقق اهداف خود، هر جنبش و قیام اجتماعی سیاسی پیروز، ناگزیر از برخورداری از سه مؤلفه اساسی است. رهبری کارآمد، بسیج سیاسی–اجتماعی گسترده و مبانی فکری و ایدئولوژیک روشن.

قیام و تظاهرات روزهای شانزدهم و هفدهم شهریور، هر سه این ارکان را به طور کامل در خود داشت. یکی رهبری است که همانا حضور قاطع و الهام بخش امام خمینی(ره) را شامل می شود؛ دوم مبانی فکری، که عبارت بود از سرنگونی نظام پهلوی و استقرار نظامی مبتنی بر احکام و ارزش های اسلامی و دیگری بسیج سیاسی - اجتماعی که در قالب حضور بی سابقه و عظیم مردم در خیابان ها تجلّی یافت.

بدین ترتیب، تظاهرات شانزدهم و هفدهم شهریور، به عنوان بخشی از فرایند کلان انقلاب اسلامی، همگی شاخص های یک جنبش موفق اجتماعی-سیاسی را دارا بود. از همین رو، این رویداد، همراه با سرکوب وحشیانه رژیم پهلوی، نقشی تعیین کننده در تشدید و تسریع روند انقلابی ایفا کرد و زمینه ساز پیروزی نهایی انقلاب اسلامی شد.

ایکنا- واقعه 17 شهریور را از منظر تقابل «قدرت نرم مردم» با «قدرت سخت رژیم پهلوی» چگونه می توان تحلیل کرد؟

قیام 17 شهریور 1357، به عنوان یکی از نقاط عطف تاریخ معاصر ایران، از حیث ماهیت و پیامدهای راهبردی، شایسته واکاوی ژرف است.

این جنبش گسترده مردمی، در ذات خود، مصداق بارز کاربست «قدرت نرم» در عرصهٔ کنشگری سیاسی به شمار می.رفت. حضور بیسابقه و خودجوش تودههای مردم در فضاهای عمومی شهرها، اعلام صریح مخالفت با نظام سیاسی وقت و ابراز همدلی با نهضت رهبر کبیر انقلاب، حضرت امام خمینی(ره)، همگی حکایت از اراده ای جمعی برای گذار از ساختار سلطنتی و استقرار نظامی مبتنی بر ارزش های دینی داشت.

در نقطه مقابل، واکنش رژیم پهلوی به این خیزش عظیم، کاملاً از جنس قدرت سخت و رویکردی صرفاً نظامی و امنیتی بود. سرکوب خونین و کشتار بی رحمانه معترضان، نه تنها راهبرد هم سویی با خواست عمومی را نشان نمی داد، بلکه تقابل آشکار دو گفتمان مشارکت مردمی و خشونت دولتی را به تصویر کشید.

این ناهم خوانی راهبردی یعنی تقابل قدرت نرم با واکنش خشن از یکسو، شکاف عمیق بین حاکمیت و ملت را آشکار ساخت و از سوی دیگر، به عاملی بازدارنده در موفقیت سرکوب بدل شد. تجربه نشان داد که منطق سرنیزه، توان مقابله با موج عظیم آگاهی و اعتراض فراگیر را ندارد.

در ادامه این فرآیند، مجموعه اقدامات هماهنگ مردم، به دو بخش مکمل تقسیم می شد. یکی مبارزه ایجابی یعنی حضور پرشور در تظاهرات و راهپیمایی های سراسری علیه نظام طاغوت و دیگری مبارزه سلبی یعنی اعتصابات گسترده کارگران، کارمندان و اصناف که چرخه اقتصادی و اداری کشور را با اختلال مواجه کرد.

این ترکیب هوشمندانه از کنش اثباتی و اقدامات انفعالی هدفمند، شبکه مقاومت ملی را چنان مستحکم ساخت که رژیم پهلوی را در فضایی از انفعال و ناتوانی راهبردی قرار داد.

بدین ترتیب، واقعه 17 شهریور نه تنها نقطه عطفی در تشدید تقابل ها بود، بلکه با افشای چهره سرکوبگرانه نظام حاکم، موجی از همبستگی ملی را ایجاد کرد که خود، عامل شتاب بخشی به روند فروپاشی رژیم و تسریع در پیروزی انقلاب اسلامی شد. اثرگذاری این رویداد تاریخی، درسی ماندگار از کارآمدی قدرت نرم مردمی در برابر زورگویی نهادینه شده است.

ایکنا- آیا هر جنبش و تظاهرات شکل گرفته در خیابان اعتراض اجتماعی و مدنی است؟ به طورمثال چرا نمی توانیم حوادث 17 و 18دی ماه را در زمره جنبش های مدنی، سیاسی یا اعتراضات اجتماعی متعارف قرار بدهیم؟

حوادث هفدهم و هجدهم دی ماه در ایران، از حیث ماهیت، الگو و پیامدها، قابل قیاس با جنبش های سیاسی-اجتماعی مرسوم نیست.

این رویدادها، نه تنها فاقد ویژگی های بنیادین یک خیزش مردمی و فراگیر بودند بلکه در چارچوب مفهومی کودتا قابل تعریف و تحلیل هستند؛ آن گونه که رهبر شهید انقلاب اسلامی نیز با بصیرتی عمیق بر این نکته تأکید فرمودند.

برای روشن تر شدن این ادعا، توجه به سه مؤلفه اساسی در تعریف کودتا ضروری است. نخست خشونت محوری و ماهیت نظامی گونه است. کودتا، در ادبیات علوم سیاسی و انقلاب شناسی، عملیاتی همراه با خشونت، اقدامات تخریبی و غالباً کشتار و هرج ومرج آفرینی تعریف می شود. حوادث دی ماه، به وضوح با بهره گیری از ابزارهای خشونت آمیز و ایجاد ناامنی در نقاط محدود، در همین الگو قرار می گیرند.

دوم اقلیت بودن عاملان است. از دیگر ارکان کودتا، اجرای آن توسط گروه های کوچک و سازمان یافته و نه توده های گسترده مردمی است. در رویدادهای مورد اشاره نیز، شاهد حضور اقلیتی هماهنگ بودیم که با برنامه ریزی پیشین، به اقدامات فراقانونی و برهم زننده نظم عمومی دست زدند؛ حال آنکه جنبش های اجتماعی اصیل، ماهیتی گسترده، خودجوش و مبتنی بر مطالبات عمومی دارند.

سوم منشأ و حمایت های فراملی است. برجسته ترین وجه تمایز این حوادث، ریشه یابی آن در طراحی و هدایت بیرونی است. شواهد و قرائن نشان می دهد که جریان سازمان یافته این اقدامات، نه به عنوان یک خیزش درون زا، بلکه با طرح ریزی، پشتیبانی اطلاعاتی و عملیاتی دستگاه های امنیتی و جاسوسی ایالات متحده آمریکا و رژیم صهیونیستی شکل گرفته است. هرچند متأسفانه برخی از هم میهنان ما نیز تحت تأثیر شبکه نفوذ خارجی و جنگ شناختی دشمن قرار گرفتند، اما بنیاد و ریشه اصلی این حرکت به نیروهای معاند و دولت های متخاصم بازمی گردد.

بنابراین، حوادث تلخ دی ماه 1404 را نمی توان در زمره جنبش های مدنی، سیاسی یا اعتراضات اجتماعی متعارف ارزیابی کرد؛ بلکه باید آن را در زمره سناریوهای عملیاتی براندازی هدایت شده از خارج دانست که با هدف اختلال در امنیت ملی، القای ناامیدی و تسریع در فروپاشی نهادهای حاکمیتی طراحی و اجرا شد. این واقعه، عبرتی بزرگ برای صیانت از هوشیاری ملی و مصون سازی جامعه در برابر توطئه های ترکیبی دشمنان محسوب می شود.

انتهای پیام