قرآن؛ یک راهنما برای مواجهه و بهره گیری از فناوری

محمدمهدی آجیلیان مافوق، پژوهشگر دینی در گفت وگو با ایکنا از خراسان رضوی درباره چرایی تداوم احساس بی معنایی، اضطراب و ناآرامی انسان با وجود پیشرفت های علمی و فناوری اظهار کرد: پیشرفت های فناورانه ارتباط مستقیمی با کاهش استرس اجتماعی ندارد و گاهی برخی امکانات و رفاهیات به واسطه خلاقیت و فناوری ایجاد می شوند و تصور می شود این امکانات می توانند آرامش آور باشند، در حالی که لزوماً چنین نیست و این پیشرفت ها خود به دلیل پیچیدگی هایی که با خود به همراه دارند، می توانند در کنار رفاه، استرس نیز ایجاد کنند.

وی افزود: البته این به معنای آن نیست که همه فناوری ها استرس زا هستند، اما پیچیده شدن زندگی می تواند به افزایش استرس کمک کند. برای مثال زندگی در بیرون از فضای شهری که معمولاً سادگی و بی آلایشی خاصی دارد، می تواند نسبت به زندگی پیچیده شهری با همه سر و صداها، پیچیدگی ها و خستگی های ناخواسته، آرامش بیشتری به همراه داشته باشد، بنابراین، رشد فناوری و تکنولوژی اگرچه بخشی از رفاهیات را ایجاد می کند، اما نمی توان گفت الزاماً استرس را کاهش می دهد و چه بسا در بسیاری از موارد، استرس های جانبی را نیز به همراه داشته باشد.

این پژوهشگر مباحث دینی با بیان اینکه آموزه های قرآن به جای تمرکز صرف بر پیچیدگی ناشی از فناوری، ذات و روح انسان را مورد توجه قرار می دهد، ادامه داد: به نظر می رسد اگر انسان بتواند با ذات و در اصطلاح با حالت فطری خود، یعنی همان حالت بی آلایش و ساده، ارتباط برقرار کند و ارتباطات را با نفس خویش، خداوند و پیرامونش تنظیم کند، می تواند در برابر استرس های ناشی از محیط اجتماعی نیز به آرامش نفسانی برسد.

آجیلیان مافوق افزود: در واقع با سه ضلع انسان، خدا و جامعه مواجه هستیم و اگر انسان بتواند این سه ضلع را در فضایی مبتنی بر فطرت، بی آلایشی و ذات دست نخورده نفس خود کنترل کند، می تواند با استرس های جانبی که جامعه به او تحمیل می کند مواجه شود، آنها را مدیریت کند و به آرامش نفسانی برسد.

وی با اشاره به برخی مباحث مطرح شده از سوی شهید صدر گفت: در یکی از آثار شهید صدر به این سه ضلع یعنی انسان، خدا و جامعه اشاره شده است. نکته جالب این است عامل بیرونی که معمولاً انسان را تحت تأثیر و تلاطم قرار می دهد، جامعه است، البته انسان از درون و از ناحیه نفس خود نیز دچار تلاطم می شود، اما آنچه در ذهن من پررنگ شده این است که در بیانات شهید صدر در کتاب «رسالت های تاریخی قرآن» نیز به این موضوع اشاره شده که آنچه بیشترین تلاطم را در انسان ایجاد می کند، جامعه است و در مقابل دو ضلعی که بیشترین آرامش را برای انسان ایجاد می کند، نفس و رابطه انسان با خداست.

این پژوهشگر دینی تأکید کرد: البته نباید این مسئله را به یک دوگانه تقلیل داد، ما با یک سه گانه مواجه هستیم و جامعه حتماً وجود دارد و نمی توان آن را حذف کرد. وقتی از جامعه سخن می گوییم توسعه فناوری و تکنولوژی، تجملات، سر و صداها، آلودگی محیط زیست و همه این مسائل نیز در آن قرار می گیرند و می توانند موجب تلاطم شوند و آن بخشی که می تواند انسان را از این محیط و تلاطم به آرامش برساند، به گونه ای که بتواند ضلع سوم، یعنی ارتباط خود با جامعه را مدیریت کند، همان دو ضلع دیگر با محوریت اندیشه الهی و توحید است. خداوند در اینجا نوع رابطه نفس با خدا و نوع رابطه انسان با جامعه را ترسیم می کند.

وی با بیان اینکه نگاه انسان به فناوری در تعیین آثار آن اهمیت دارد، گفت: دیدن فناوری به عنوان نقطه نهایی زندگی انسانی می تواند استرس آور باشد، اما اگر فناوری به عنوان نقطه ای دیده شود که به کمال انسان کمک می کند، نه تنها استرس آور نیست، بلکه حتی استرس های جانبی آن نیز برای انسان قابل مدیریت و تحمل می شود و فرد تلاش می کند درون این فناوری به گونه ای پیش برود که بیشتر رشد کند.

این پژوهشگر مباحث دینی با اشاره به روش شناسی تفسیری قرآن اظهار کرد: اگر بخواهم از جهت روش شناسی تفسیری صحبت کنم، وقتی وارد خوانش آیات قرآن می شویم، آیات گاهی توحید را به عنوان مبدأ، معاد را به عنوان مقصد و نبوت را به عنوان راهنما مطرح می کنند که در نگاه نخست، یک روند و تصویر کلی از آیات می بینیم که با این سه گانه مبدأ، راهنما و مقصد ترسیم شده است. نکته این است که آیات قرآن یک ظرفیت بالقوه دارند. آیت الله جوادی آملی می گوید آیات یک صورت صامت و یک صورت ناطق دارند و صورت صامت به این معنا نیست که آیات هیچ معنایی ندارند، بلکه معنا دارند، اما در تعامل با نیاز و سؤال ما صورت ناطق آنها آشکار می شود.

وی ادامه داد: وقتی درباره ارتباط آیات با فناوری سؤال می کنیم، اگر در ظاهر به آیات نگاه کنیم، می بینیم که مثلاً توحید، معاد و نبوت را مطرح می کنند، اما شاید ارتباط مستقیمی میان این مفاهیم و سؤال ما درباره فناوری نبینیم و این همان صورت صامت آیات است که معنا دارد، اما هنوز در تعامل با مسئله ما قرار نگرفته است. زمانی که سؤال خود را در برابر آیه مطرح می کنیم، معنای اولیه آیه یعنی همان صورت صامت، شروع به بار معنایی گرفتن و بار معنایی دادن می کند و صورت ناطق آن آشکار می شود، برای مثال، می توان از آیه توحیدی پرسید که این توحید چه نسبتی با آرامش انسان دارد و چگونه می تواند استرس ناشی از فناوری را مدیریت کند.

آجیلیان مافوق با بیان اینکه توحید صرفاً یک مفهوم نظری نیست، اظهار کرد: انسان زمانی که هدف زندگی خود را به درستی می شناسد، می تواند نسبت خود را با این مسائل بهتر تنظیم کند. توحید فقط یک مفهوم نیست، بلکه دستور خداوند به انجام برخی رفتارها، تفسیر و انظار خداوند درباره خوب و بد عمل کردن و حتی جزای الهی را نیز در برمی گیرد. وقتی سؤال را مطرح می کنیم، قرآن را از آن لایه اولیه به سمت لایه ناطق آن می کشانیم. بسیاری از آیاتی که در یک مرحله معنایی، موضوعی ساده را مطرح می کنند، در بستر سؤال جدید می توانند پاسخ های بسیار معناداری ارائه دهند، البته آنچه من درباره ارتباط فناوری و قرآن بیان کردم، یک برداشت ابتدایی و ذهنی بود و بخشی از آن نیز بر اساس مطالعاتی است که از آثار شهید صدر و آیت الله جوادی آملی داشته ام.

قرآن نسبت به فناوری نگاه دافعانه ندارد

این پژوهشگر مباحث دینی با بیان اینکه در متون دینی نگاه دافعانه ای نسبت به پیشرفت علمی و فناوری نمی توان یافت، گفت: در حوزه فناوری من جایی ندیده ام که قرآن نگاه دافعانه ای داشته باشد و حتی در دین نیز نسبت به پیشرفت ها چنین نگاهی ندیده ام و آنچه وجود دارد این است که قرآن را می توان به عنوان یک دفترچه راهنمای بالادستی در نظر گرفت که با هر فناوری و تکنولوژی که وارد زندگی انسان می شود، دستورالعملی کلی برای نحوه استفاده از آن ارائه می دهد. هر فناوری دستورالعمل های اجرایی و کاربردی خاص خود را دارد، اینکه چگونه دستگاه را باز کنیم، چگونه ببندیم و چگونه از آن استفاده کنیم، اما در کنار این دستورالعمل های اجرایی، قرآن و دین یک سری دستورالعمل های کلی و بالادستی ارائه می کنند که گاهی از آنها غافل می شویم.

وی افزود: هرچقدر در دستورالعمل های اجرایی و نحوه استفاده از فناوری بیشتر تمرکز کنیم و از دستورالعمل های کلی تر یعنی هدف و کاربرد اصلی آن فناوری غافل شویم، استرس ما بیشتر می شود، اما اگر در کنار دانستن دستورالعمل های جزئی، دستورالعمل کلی و هدف کاربرد این تکنولوژی را نیز به درستی بدانیم، می توانیم از فناوری استفاده کنیم، نقش آفرین آن و حتی آورنده و توسعه دهنده فناوری باشیم.

این پژوهشگر دینی با اشاره به تأکید آیات و روایات بر علم و توسعه علمی اظهار کرد: در روایات و آیات فراوان به گسترش علم و توسعه علمی توصیه شده است و اگر علم و فناوری ذاتاً موجب استرس و دوری انسان از کمال بود، خداوند به چنین چیزی توصیه نمی کرد و همین مسئله نشان می دهد که غفلت انسان از هدف تولید علم و فناوری است که باعث ایجاد استرس می شود.

آجیلیان مافوق برای توضیح این موضوع به مفهوم نعمت در قرآن اشاره کرد و گفت: برای مثال، خداوند می گوید اموال و اولاد نعمت هستند، اما در ادامه از فتنه شدن اموال و اولاد سخن می گوید که این به معنای بد بودن اموال و اولاد نیست، بلکه به این معناست که انسان از هدفی که این اموال و اولاد می توانستند داشته باشند، غافل شده است. اموال و اولاد قرار بود انسان را به توحید، خدا و انسانیت نزدیک کنند، اما اگر همین اموال و اولاد به عوامل دافعه توحید و خداباوری تبدیل شوند، جای خدا بنشینند و شرک ورزی را در انسان پررنگ کنند، مسئله تغییر می کند. برای مثال، قرآن درباره فرعون نیز به زینت دادن اموال و اولاد اشاره می کند. فرعون از این اموال و اولاد برای سلطه و ایجاد تهاجم استفاده می کرد، در حالی که اموال و اولاد قرار نبود استرس زا باشند، اما در اینجا به عامل استرس آور تبدیل شدند.

وی با بیان اینکه این مثال را می توان از جهت هدف و کارکرد با علم و فناوری مقایسه کرد، اظهار کرد: در مورد علم و فناوری نیز به نظر می رسد علم و فناوری ذاتاً خوب هستند، اما می توانند به فتنه تبدیل شوند که نمونه آن در جنگ، سلاح های کشتار جمعی مانند سلاح های هسته ای، فسفری و شیمیایی است که استرس و ناامنی زیادی در فضای جنگی ایجاد کرده اند. این فناوری ها قرار بود در خدمت آرامش و کمال انسان قرار گیرند. برای مثال فناوری هسته ای می توانست در تولید برق و کاربردهای صلح آمیز مورد استفاده قرار گیرد، اما وقتی از هدف خود فاصله می گیرد و برای کشتار جمعی انسان ها به کار گرفته می شود، از مسیر اصلی خود خارج شده است. رفاه زمانی ارزشمند است که با کمال انسان مرتبط باشد، اما اگر فناوری از هدف خود غافل شود، به چیزی تبدیل می شود که به انسان صدمه می زند و در واقع غفلت انسان از هدف است که باعث ایجاد چنین وضعیتی می شود.

رابطه انسان، خدا و جامعه؛ مبنای استفاده درست از قدرت و فناوری

این پژوهشگر مباحث دینی با اشاره به تفاوت نگاه دوگانه و سه گانه به رابطه انسان با جهان گفت: معمولاً در تعریفی که از زندگی جامعه انسانی ارائه می شود، رابطه انسان و محیط یا انسان و طبیعت به صورت یک دوگانه مطرح می شود و وقتی رابطه انسان و طبیعت صرفاً به شکل یک دوگانه تعریف شود، در نهایت انسان به دنبال تسخیر طبیعت خواهد بود.

آجیلیان مافوق افزود: بخشی از طبیعت، حیوانات، گیاهان، زمین و سایر موجودات هستند و بخشی نیز خود انسان ها هستند و در این نگاه، قدرتمندان و زورمندان می توانند بر ضعیف ترها حاکم شوند. وقتی انسان رابطه خود را صرفاً در قالب یک دوگانه با طبیعت ببیند، مسئله قدرت و تسخیر پررنگ می شود و در چنین شرایطی می توان به بمب اتم و کشتار جمعی رسید.

وی تصریح کرد: اما وقتی ضلع سوم یعنی خداوند وارد این رابطه می شود، نفس انسان دائماً به ذات خدایی و فطری خود بازگردانده می شود و ارتباط او با طبیعت و جامعه نیز در مسیر کمال انسانی قرار می گیرد. در اینجا انسان از یک چرخه و نگاه هرمنوتیکی بهره مند می شود و نتیجه این است که حتی وقتی توانایی انجام کاری را دارد، ممکن است به دلیل تعارض آن کار با هدف و کمال انسانی از انجام آن خودداری کند. ممکن است انسان بتواند کاری را انجام دهد، اما نخواهد آن را انجام دهد، زیرا آن کار با هدفی که برای خود تعریف کرده، یعنی رسیدن به آرامش و کمال در تعارض است و اینجاست که مسئله هدف اهمیت پیدا می کند.

آجیلیان مافوق با اشاره به بحث قدرت و سلاح های کشتار جمعی گفت: قدرت باید در راستای آرامش و کمال بشر و مخلوقات استفاده شود. خداوند مقتدر است، اما قدرت را در راستای کمال بشر و مخلوقات خود به کار می گیرد، بنابراین، اگر انسان نیز در استفاده از قدرت و فناوری، رابطه سه گانه انسان، خدا و جامعه را در نظر بگیرد، می تواند فناوری را در مسیر کمال و آرامش به کار گیرد، نه در مسیر سلطه و آسیب.

انتهای پیام