تبیین جایگاه «جنسیت مندی نفس» در ساختارهای اجتماعی و نظام های تربیتی

به گزارش ایکنا، سمیه حاج اسماعیلی، عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده، در 15 شهریورماه طی هم اندیشی علمی با موضوع «جنسیت مندی نفس و پیامدهای آن»، به بررسی بازتاب های اجتماعی این نظریه پرداخت.

وی در این نشست مطرح کرد: نفس انسانی در اصل وجودی خود جنسیت مند است؛ اما پرسش اساسی این است که آیا این جنسیت مندی تنها صفتی برای تبیین حقیقت وجودی انسان است یا در شکل گیری هویت، نقش ها، خانواده، روابط و ساختارهای اجتماعی نیز بازتاب دارد؟

حاج اسماعیلی به تأثیر تلقی های انسان شناختی بر فهم ما از انسان اجتماعی تأکید کرد: این به معنای آن نیست که هر گزاره انسان شناختی لزوماً مستقیماً قابل الگوگیری اجتماعی باشد.

وی همچنین بر ضرورت تفکیک میان «جنسیت مندی نفس» و «جنسیت مندی اجتماعی-فرهنگی» و «نظم اجتماعی جنسیتی» تأکید کرد و توضیح داد:

1. جنسیت مندی نفس: مربوط به نحوه وجودی انسان است و پاسخ می دهد که زن و مرد بودن در حقیقت انسانی چه معنایی دارد.

2. جنسیت مندی اجتماعی-فرهنگی: در این سطح، جامعه تعاریفی از مرد و زن خوب و بد و رفتارهای زنانه یا مردانه ارائه می دهد؛ مفاهیمی که مستقیماً از نص نمی آیند بلکه در بستر فرهنگ و جامعه صورت بندی می شوند.

3. نظم اجتماعی جنسیتی: در این سطح، جامعه تنها تولید معنا نمی کند، بلکه این معانی در نهادهای اقتصادی، رسانه ای و خانواده جاری شده و انتظارات و محدودیت های خاصی را برای زنان تعریف می کند.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده در بحث هویت اظهار کرد: فرض این است که زن و مرد بودن صرفاً یک برچسب اجتماعی نیست، بلکه ریشه در نفس دارد. زمانی که این واقعیت وجودی در زندگی فرد تجلی یابد، به «خودفهمی» تبدیل می شود و بخشی از پاسخ به پرسش «من کیستم؟» خواهد بود؛ لذا هویت جنسیتی (که با فهم فرد از خودش مرتبط است) با جنسیت مندی نفس تفاوت دارد.

وی در مورد نقش های اجتماعی نیز بیان کرد: اگرچه جامعه نقش ها را مشخص می کند و فرد آن ها را می پذیرد، اما باید «عاملیت فرد» را نیز در نظر گرفت. تفاوت جنسیتی می تواند عامل تفاوت در نقش ها و مسئولیت های اجتماعی باشد، اما جامعه لزوماً جنسیت مندی تولید نمی کند، بلکه الگوهای زیستی ارائه می دهد.

وی تأکید کرد: نقش ها به صورت تحمیلی و آماده نیستند و افراد لزوماً طبق تصاویر ایده آلی (مانند تصویر پدر یا مادر خوب) که جامعه ارائه می دهد، زندگی نمی کنند.

حاج اسماعیلی یکی از بازتاب های جنسیت مندی نفس را در «تقسیم کار اجتماعی» دانست و با تفکیک میان «تفاوت» و «تمایز»، اظهار کرد: تمایز به معنای تخصیص نقش های خاص به زنان یا مردان بر اساس تفاوت هایشان است. نقش بیشتر زنان در مراقبت از کودک و مردان در تأمین اقتصادی، لزوماً به معنای نابرابری نیست.

استخراج الگوی تاریخی از جنسیت مندی نفس؟

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده در تبیین رابطه میان جنسیت و نقش های اجتماعی اظهار کرد: اینکه زنان نقش پررنگ تری در نگهداری فرزند یا حوزه های اقتصادی دارند، به فرهنگ، الگوهای زیستی و مسائل تربیتی بازمی گردد و نمی توان یک الگوی تاریخیِ مشخص و واحد را صرفاً از «جنسیت مندی نفس» استخراج کرد.

وی با تأکید بر این نکته که جنسیت مندی نفس به تنهایی نمی تواند زن یا مرد را به کنش اجتماعی خاصی وادارد (زیرا این امر با عوامل دیگری نظیر عاملیت فرد و متغیرهای اجتماعی مرتبط است)، در مورد رابطه این نظریه با تحولات معاصر افزود: در صورتی که مبنای انسان شناختیِ جنسیت «ثابت» باشد اما جامعه تغییر کند، چه اتفاقی می افتد؟ در واقع، جامعه در ادوار مختلف، معانی متفاوتی از مفاهیمی چون اشتغال، مادری، پدری و ویژگی های زن و مرد ارائه می دهد. همچنین ساختارها و نهادهای اجتماعی مانند قانون، سیاست و خانواده نیز دستخوش تغییر می شوند. بنابراین، در حالی که «جنسیت مندی نفس» بر جای خود باقی است، اما «معنادهی» و «زیست اجتماعی» در هر دوره به تناسب شرایط آن زمان متغیر خواهد بود. از این رو، ثابت بودن مبنای وجودی، لزوماً به معنای ثابت ماندن نقش های اجتماعی نیست.

حاج اسماعیلی تأکید کرد: پدیده هایی چون افزایش تحصیلات زنان و ورود آن ها به فضای آموزش عالی، حضور در عرصه اقتصادی و اشتغال، تأخیر در سن ازدواج و تغییر در الگوهای فرزندآوری، همگی منجر به تغییر در «نظم جنسیتی جامعه» شده و پرسش های بنیادین و مهمی را پیش روی ما قرار داده است.

نگاه های مختلف درباره تفاوت زن و مرد

حجت الاسلام والمسلمین حسین بستان، عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، در سخنانی به تحلیل جایگاه نفس و جنسیت پرداخت.

وی بیان کرد: از منظر فلاسفه، اگر نفس مجرد باشد، جنسیت برای آن معنا ندارد، مگر آنکه با بدن پیوند برقرار کند؛ بنابراین، نفس از طریق پیوندی که با بدن ایجاد می کند، جنسیت مند می شود.

بستان در این راستا به دیدگاه آیت الله فیاضی اشاره کرد و افزود: ایشان نگاه متفاوتی دارند و حتی در «نوعیت» زن و مرد تفاوت قائل می شوند، به این معنا که جنس زن و مرد، دو نوعِ متفاوت هستند.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه با طرح این پرسش که آیا تفاوت های طبیعی میان زن و مرد منجر به تفاوت در نقش های اجتماعی و حقوق آن ها می شود یا خیر، اظهار کرد: تفاوت های فیزیولوژیک و روان شناختی میان دو جنس قطعاً چشمگیر است؛ اما اگر این تفاوت ها را به نفس نسبت دهیم، این تفاوت ها تحت تأثیر ساختارهای اجتماعی، فرهنگ، رسانه، اقتصاد و تربیت، اشکال گوناگونی به خود خواهند گرفت.

وی در بررسی تأثیر تفاوت های طبیعی بر اجتماع، به دیدگاه مرحوم علامه طباطبایی اشاره و بیان کرد: ایشان در تحلیل های جنسیتی به سمت «جبرگرایی» متمایل شده اند و معتقدند تفاوت های زن و مرد در احساس، عقل و دیگر ویژگی ها، بر تعیین جایگاه اجتماعی، سیاسی و تفکیک نقش ها اثرگذار است. به گفته وی، علامه طباطبایی بر این باور است که غرب سالیان متمادی برای تحقق برابری زن و مرد تلاش کرده است، اما فاصله تا نتیجه مورد نظر آنان بسیار زیاد است؛ برای نمونه، تعداد بسیار کمترِ قضات زن نسبت به مردان را وی نشانگر تفاوت در جنسیت زن و مرد می داند.

بستان دیدگاه شهید مطهری را نقل کرد و افزود: ایشان معتقدند زن می تواند قاضی خوبی باشد، اما شاید نتواند همزمان مادر و زنی خوب (در معنای سنتی) باشد. شهید مطهری هرچند بر تفاوت های طبیعی تأکید دارد، اما بر این باور است که زن و مرد می توانند مسیرهای متفاوتی را در پیش بگیرند و بنابراین، برخلاف دیدگاه جبری، به جبرگرایی معتقد نیستند.

جنسیت مندی نفس و تاثیر آن بر تربیت

زهرا تاجیک، عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده، در ادامه این نشست به موضوع «جنسیت مندی نفس و دلالت های تربیتی» پرداخت.

وی با تأکید بر این نکته که هیچ نظام تربیتی بدون تلقی خاصی از انسان شکل نمی گیرد و تعریف از انسان، مقدمه اساسی هر نظریه و نظام تربیتی است، اظهار کرد: در فضای حکمت اسلامی، انسان موجودی دارای فطرت و استعداد است که غایت الهی او در ذیل صفات خداوند تعریف می شود؛ در چنین دیدگاهی، ارتباط میان تربیت و جنسیت مندی بسیار معنادار خواهد بود.

تاجیک با اشاره به اینکه تربیت اسلامی صرفاً به معنای انتقال دانش نیست، تأکید کرد: تربیت در واقع فرایند «فعلیت یابی» و شکوفایی ظرفیت های وجودی انسان در مسیر کمال و قرب الهی است. وی در این راستا پرسشی بنیادین را مطرح کرد: آیا جنسیت مندی نفس می تواند فهم ما را در تربیت دختران و پسران متفاوت کند، یا باید بر اساس الگویی کاملاً یکسان پیش برویم که هیچ تفاوتی میان تربیت زن و مرد قائل نیست؟

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده در تحلیل رابطه جنسیت مندی با تربیت اسلامی، محورهای زیر را مطرح کرد:

1. تأثیر جنسیت مندی بر هدف تربیت.

2. تأثیر در مسیر و روش تربیت.

3. تأثیر در کارکردهای تربیت.

4. تأثیر در جامعه پذیری اجتماعی، عدالت تربیتی و طراحی نهادهای تربیتی.

وی در مورد هدف تربیت، بیان کرد: غایت تربیت اسلامی «عبودیت» است و جنسیت در این هدف اثرگذار نیست؛ اما پرسش این است که این عبودیت از چه مسیری محقق خواهد شد؟ بنابراین، جنسیت مندی بر «هدف» تأثیر ندارد، اما می تواند در «طریق و روش» تفاوت ایجاد کند.

تاجیک با استناد به دیدگاه شهید مطهری در مورد اینکه تربیت باید فرایند شکوفایی استعدادهای متربی باشد، نتیجه گرفت: اگر جنسیت مندی نفس به طور ذاتی میان زن و مرد تفاوت ایجاد کند، فرایند تربیت نیز باید به گونه ای باشد که استعدادهای زن و مرد را متناسب با جنسیت هر یک شکوفا نماید؛ لذا در این صورت، روش تربیت امری متفاوت خواهد بود.

جامعه پذیری

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده در ادامه سخنان خود، به موضوع «جامعه پذیری» به عنوان یکی از کارکردهای تربیت پرداخت و اظهار کرد: بسیاری از افراد، آموزش و پرورش و تعلیم و تربیت را صرفاً به معنای جامعه پذیری برای متربی می دانند؛ اما من تأکید می کنم که در این بحث باید بر محور «بایدها و نبایدهای تربیتی» متمرکز شویم. به عبارت دیگر، تربیت باید به عنوان ابزاری در نظر گرفته شود که از طریق آن، برنامه ریزی های بلندمدت در فضای علوم اجتماعی برای هر دو جنس تدوین گردد.

تاجیک در پرداختن به مفهوم «عدالت تربیتی» افزود: این بحث عمدتاً تحت تأثیر دیدگاه های فمینیستی مطرح شده است که بر تشابه و یکسانیِ مباحث تربیتی برای دختران و پسران تأکید دارند. اگر فهم درستی از شئون و ابعاد مختلف وجودی انسان داشته باشیم، درک ما از عدالت تربیتی صحیح تر خواهد بود و در نتیجه، به فضای اسلامی و حقیقت وجودی انسان نزدیک تر خواهیم شد.

انتهای پیام