عقلانیت دینی؛ ضرورت تکیه بر عقل در مسیر تحول و پیشرفت

حجت الاسلام جواد طاهری، عضو هیئت علمی دانشگاه پیام نور کاشمر، در گفت وگو با ایکنا از خراسان رضوی اظهار کرد: برای پرداختن به مسئله عقلانیت دینی مدرن و ویژگی های آن و چگونگی تعامل سازنده میان دین سنتی و عقلانیت مدرن، ابتدا باید منابع شناخت و کسب علم اعم از فطرت، حواس پنج گانه، عقل، قلب و وحی را در نظر داشت. البته میان این منابع تفاوت وجود دارد، اما تعارضی میان آن ها نیست.

وی افزود: همچنین باید توجه کرد که انسان موجودی دوساحتی است؛ هم جسم دارد و هم روح. ازاین رو، هم نیازهای روحانی دارد و هم نیازهای جسمانی و به تغذیه مادی و معنوی به صورت هم زمان نیازمند است. در همین راستا، باید نسبت به سلامت غذای جسم و روح هر دو حساس بود.

این عضو هیئت علمی دانشگاه پیام نور کاشمر با تأکید بر اینکه تعریف دین در غرب با تعریف ما متفاوت است، بیان کرد: در غرب از دین مسیحیت سخن گفته می شود که ساخته بشر است، از تحریف مصون نمانده و گرفتار مطالب خلاف عقل شده است.

طاهری ادامه داد: با این مقدمه می توان گفت عقلانیت دینی مدرن به معنای تکیه بر عقل در امور عقلانی است که امری ضروری محسوب می شود و دین نیز حمایت جدی از آن دارد. دین همچنین عواملی را که به عقل آسیب می زنند یا حاکمیت عقل را سلب می کنند، کنترل می کند؛ مانند ممنوعیت استفاده از شراب و مواد مخدر. در همین راستا، توجه به حجاب و پوشش نیز قابل ملاحظه است تا شهوات را تحریک یا تشدید نکند.

وی با تأکید بر اینکه عقلانیت برای تحول و پیشرفت، چه مادی و چه معنوی، یک خواسته دینی است، تصریح کرد: عقلانیت ویژگی هایی دارد که یکی از آن ها حجیت ذاتی عقل است؛ به این معنا که عقل در امور عقلانی حجیت ذاتی دارد و در امور محسوس، مسائل قلبی یا مکاشفات و امور وحیانی، یک ابزار کمکی است.

این استاد دانشگاه، محدودیت عقل را یکی دیگر از ویژگی های آن دانست و گفت: عقل با همه قدرت و عظمتی که دارد، در امور فراتر از عقل به شدت محدود است. عقل از روی نشانه ها به وجود خدا، روح و... پی می برد، اما از شناخت حقیقت آن ها عاجز است.

طاهری ادامه داد: آسیب پذیری فعالیت های عقلانی نیز از دیگر ویژگی های عقل است؛ به گونه ای که هم داده ها و هم شیوه تحلیل آن ها به شدت تحت تأثیر قرار می گیرند. عقل به معلومات درست نیاز دارد و هنگام تصمیم گیری نیز به حریت و آزادگی نیازمند است. برای مثال، گاهی شخصی نمی داند سیگار ضرر دارد و به همین دلیل تصمیم نادرستی می گیرد و گاهی نیز از ضرر آن اطلاع دارد، اما هوس مانع تصمیم درست او می شود.

عقلانیت و معنویت؛ نیازهای کهن بشر

وی در پاسخ به این سؤال که چگونه می توان تعامل سازنده ای میان دین سنتی و عقلانیت مدرن برقرار کرد؟ افزود: دین از عقل جدا نیست. برای مثال، نمی توان گفت مفاهیم ریاضی سنتی اند یا مدرن. همچنین نمی توان گفت خدا و وجود آفریدگار دانا، توانا و مهربان، یک باور سنتی است یا مدرن. بنابراین، عقلانیت و معنویت هر دو از نیازهای کهن بشر بوده و هستند و هرکدام باید در زمینه خود هدایتگری کنند.

عضو هیئت علمی دانشگاه پیام نور کاشمر با اشاره به نسبت مدرنیته و عقلانیت، اظهار کرد: مدرنیته صرفاً عقل گرایی نیست و بر سودگرایی عقلانی نیز متمرکز نیست، بلکه به اسم عقلانیت به جنگ آرام با عقل عمومی مشغول است. همان طور که شاهدیم، به اسم آزادی، مصرف برخی مواد مخدر و شراب آزاد شده است؛ در حالی که این مواد به عقل آسیب می رسانند. از سوی دیگر، شهوات و هوس ها تحت کنترل عقل نیستند، بلکه عقل در اسارت آن ها قرار گرفته است.

طاهری گفت: بنابراین، انسان ها برای گرفتن حق خود در مقابل اقلیت ثروتمند، نیاز به اراده، تعقل و مبارزه دارند، اما در این مسیر با مشکلات جدی مواجه هستند. ازاین رو می توان گفت مدرنیته در مقابل سنت نیست، بلکه در مقابل عقل گرایی است. عقل باید از حصار سنت های تحمیلی گذشته خارج شود و در برابر هوسرانی های ضد اراده و تعقل بایستد؛ زیرا تحول گرایی، پیشرفت و عدالت خواهی با تقلید کورکورانه به دست نمی آید.

انتهای پیام