احیای مسیر های چوبکشی برای بهبود کارکرد تولید آب در جنگل های خزری

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما ، معصومه احمدی پژوهشگر در رساله دکتری خود که با راهنمایی مقداد جورغلامی در دانشگاه تهران این پژوهش را انجام اداده است با اشاره به اهمیت حفاظت از خاک و منابع آب در جنگل های هیرکانی گفت: پس از قطع درختان و انتقال چوب با استفاده از ماشین آلات سنگین، مسیرهایی در جنگل ایجاد می شود که به عنوان مسیرهای شناخته می شوند. تردد ماشین آلات سنگین در این مسیر ها موجب فشردگی و کوبیدگی خاک شده و در نتیجه، نفوذپذیری خاک در برابر بارش کاهش می یابد. در چنین شرایطی آب باران به جای نفوذ در خاک، به صورت رواناب سطحی جاری شده و می تواند موجب فرسایش خاک و انتقال رسوبات به پایین دست شود.

وی افزود: افزایش رواناب و انتقال رسوب علاوه بر از بین بردن خاک سطحی و ارزشمند جنگل، می تواند موجب افزایش ورود رسوبات به منابع آبی و مخازن سد ها و در نهایت کاهش توان جنگل در تنظیم و تولید آب شود. با توجه به توقف بهره برداری چوب در جنگل های شمال کشور، احیای مسیر های چوبکشی قدیمی و کاهش آثار ناشی از فشردگی خاک در این مسیر ها اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

این پژوهشگر با تشریح مراحل انجام پژوهش اظهار کرد: این مطالعه در بخش نم خانه جنگل آموزشی خیرود در نوشهر و طی یک دوره 13 ماهه از شهریور 1396 تا مهر 1397، انجام شد. در این پژوهش برای بررسی امکان کاهش رواناب و فرسایش خاک در مسیر های چوبکشی، سه نوع مالچ یا پوشش محافظ طبیعی شامل خاک اره، کلش برنج و لاشبرگ و سرشاخه مورد استفاده قرار گرفت.

احمدی ادامه داد: هر یک از این مالچ ها در سه ضخامت مختلف روی قطعات مشخصی از مسیر چوبکشی قرار گرفتند. همچنین یک قطعه از مسیر چوبکشی بدون استفاده از مالچ و یک قطعه از جنگل دست نخورده و سالم نیز به عنوان شاهد در نظر گرفته شد. پس از هر بارندگی، میزان رواناب و مقدار رسوب تولیدشده در تمامی قطعات اندازه گیری و با یکدیگر مقایسه شد.

وی درباره نتایج به دست آمده در زمینه کاهش رواناب گفت: استفاده از مالچ ها به طور متوسط موجب کاهش رواناب در مسیر های چوبکشی شد. در مقایسه با مسیر چوبکشی بدون مالچ، استفاده از خاک اره حدود 38 درصد، کلش برنج حدود 36 درصد و لاشبرگ و سرشاخه حدود 31 درصد رواناب را کاهش دادند.

این پژوهشگر افزود: نتایج همچنین نشان داد افزایش ضخامت مالچ لزوماً به کاهش بیشتر رواناب منجر نمی شود. از سوی دیگر، با افزایش شدت یا حجم بارش، میزان رواناب در تمامی تیمار ها افزایش یافت.

احمدی با اشاره به تأثیر مالچ ها بر کاهش رسوب اظهار کرد: تأثیر مالچ ها در کاهش رسوب بسیار چشمگیرتر از تأثیر آنها بر کاهش رواناب بود. در مسیر چوبکشی بدون مالچ، میانگین رسوب تولیدشده در هر بارندگی حدود 3.66 گرم در مترمربع بود، درحالی که این میزان در جنگل دست نخورده حدود 0.11 گرم در مترمربع اندازه گیری شد.

وی ادامه داد: استفاده از مالچ خاک اره میزان رسوب را حدود 13 برابر، کلش برنج حدود 10 برابر و لاشبرگ و سرشاخه حدود 7 برابر نسبت به مسیر بدون مالچ کاهش داد. این نتایج نشان می دهد که پوشش های طبیعی می توانند با ایجاد یک لایه محافظ روی سطح خاک، از جدا شدن و انتقال ذرات خاک توسط آب جلوگیری کنند.

این پژوهشگر خاطرنشان کرد: مقایسه نتایج نشان داد که اثر مالچ ها در کنترل فرسایش و کاهش رسوب، بیشتر از اثر آنها در کاهش رواناب بوده است. همچنین همانند رواناب، با افزایش شدت بارندگی، میزان رسوب تولیدشده نیز افزایش پیدا کرد.

احمدی درباره مقایسه عملکرد انواع مالچ ها گفت: براساس میانگین نتایج، خاک اره بهترین عملکرد را در کاهش رواناب و رسوب داشت؛ با این حال، اختلاف میان انواع مالچ ها از نظر آماری معنادار نبود و هر سه نوع پوشش مورد استفاده، اثرات مثبتی در کاهش رواناب و رسوب نشان دادند. در میان ترکیب های مختلف تیمار ها نیز کلش برنج با بیشترین ضخامت، کمترین میزان رواناب و رسوب را در اندازه گیری ها ثبت کرد.

وی خاطرنشان کرد: نتایج این پژوهش نشان می دهد استفاده از مالچ های طبیعی مانند خاک اره، کلش برنج و لاشبرگ و سرشاخه می تواند روشی ساده، کم هزینه و سازگار با محیط زیست برای احیای مسیر های چوبکشی رهاشده و کاهش فرسایش خاک در جنگل های هیرکانی باشد. با توجه به در دسترس بودن خاک اره به عنوان یکی از محصولات جانبی و دورریز صنایع چوب در شمال کشور، استفاده از آن می تواند از نظر اقتصادی نیز قابل توجه باشد.

احمدی افزود: به کارگیری این روش می تواند با کاهش رواناب و جلوگیری از انتقال خاک، به بهبود شرایط نفوذ آب در مسیر های چوبکشی و بازگشت تدریجی کارکرد های طبیعی خاک کمک کند و در نهایت، در حفظ منابع آب و پایداری اکوسیستم های ارزشمند جنگل های هیرکانی مؤثر باشد.