تبلیغ دین از «مخاطب گویی» به «مخاطب فهمی» تغییر کند

احسان پوراسماعیل، پژوهشگر دینی در گفت وگو با ایکنا از خراسان رضوی درباره تفاوت نسل جدید در شیوه دریافت پیام های دینی اظهار کرد: مهم ترین تفاوت نسل جدید در این زمینه، تغییر از الگوی دریافت یک سویه به الگوی فهم مشارکتی و پرسشگرانه است؛ بنابراین دیگر نمی توان با تصویری ذهنی و کلیشه ای برای این نسل تبلیغ کرد. وی افزود: مخاطب امروز صرفاً شنونده نیست؛ او پیام را با منابع متعدد مقایسه می کند، درباره آن سؤال می پرسد و اعتبارش را در نسبت با تجربه زندگی خود می سنجد. مسئله اصلی امروز کمبود پیام نیست، بلکه یافتن زبانی است که بتواند میان حقیقت دینی و تجربه زیسته انسان معاصر ارتباط برقرار کند؛ بنابراین روزآمدسازی تبلیغ دین به معنای بازاندیشی در زبان، روش و قالب انتقال پیام دینی است و نمی تواند صرفاً انتقال یک سویه محفوظات باشد، بلکه باید از پاسخ های آماده به سمت گفت وگو با انسان معاصر حرکت کند. این پژوهشگر با اشاره به قرار گرفتن نسل جدید در معرض تکثر بی سابقه اطلاعات و روایت های رقیب، گفت: در گذشته مرجعیت های محدودتری در تولید و انتقال معرفت دینی وجود داشت، اما امروز مخاطب می تواند هم زمان با دیدگاه های گوناگون و گاه متعارض مواجه شود؛ بنابراین تنها بیان یک گزاره دینی کافی نیست و تبلیغ دین باید بیش از گذشته بر تبیین عقلانی، پاسخ به پرسش ها و گفت وگوی اقناعی تکیه کند. پوراسماعیل افزود: محیط رسانه ای نیز تغییر کرده و این تغییر شیوه دریافت پیام را دگرگون ساخته است. مخاطب امروز با متن های کوتاه، تصویر، روایت و ارتباط تعاملی انس بیشتری دارد؛ از این رو روش تبلیغ دین باید از انتقال صرف اطلاعات به سمت گفت وگو، مسئله محوری، روایت گری، استدلال و مشارکت مخاطب حرکت کند. این نویسنده و پژوهشگر با بیان اینکه نسل جدید لزوماً دین گریز نیست، اظهار کرد: تغییر در نحوه پذیرش دین توسط این نسل مستلزم تغییر در استراتژی تبلیغ است؛ بنابراین باید از الگوی یک سویه و پاسخ های آماده فاصله گرفت و به سمت تبیین عقلانی، گفت وگوی اقناعی و درک تجربه زیسته مخاطب حرکت کرد.

دین را نباید متناسب با ذائقه مخاطب تغییر داد

پوراسماعیل درباره چگونگی بیان مفاهیم و آموزه های دینی با زبان نسل جدید، بدون فاصله گرفتن از محتوای اصلی دین، تصریح کرد: راه اصلی بیان آموزه های دینی به زبان این نسل تفکیک میان ثبات محتوا و انعطاف در زبان و صورت بندی است؛ از این رو دین را نباید متناسب با ذائقه مخاطب تغییر داد، اما باید بتوان حقیقت ثابت آن را با زبان قابل فهم هر عصر بیان کرد. وی با بیان اینکه نخستین گام شناخت زبان ذهنی مخاطب است، افزود: زبان نسل جدید تنها مجموعه ای از واژه ها یا اصطلاحات تازه نیست، بلکه شیوه ای متفاوت در پرسیدن، فهمیدن و ارتباط برقرار کردن است؛ بنابراین استفاده سطحی از اصطلاحات رایج جوانان لزوماً به معنای هم زبانی با آن ها نیست و مبلغ باید دغدغه ها و پرسش های این نسل را بشناسد. این مدرس دانشگاه با بیان اینکه گام دوم مسئله محور کردن تبلیغ است، ادامه داد: مفاهیم دینی نباید صرفاً در قالب گزاره های انتزاعی عرضه شوند، برای نمونه عدالت باید با مسئله تبعیض، کرامت با روابط انسانی، توکل با اضطراب و ناامنی و مسئولیت با انتخاب های واقعی زندگی پیوند پیدا کند، در این صورت مخاطب دین را نه تنها مجموعه ای از مفاهیم دور از زندگی، بلکه راهی برای فهم و سامان دادن به زندگی خود خواهد دید. پوراسماعیل با تأکید بر اهمیت استفاده از زبان روایت و گفت وگو اظهار کرد: بسیاری از مفاهیم عمیق هنگامی که در قالب داستان، تجربه انسانی، پرسش و گفت وگو بیان می شوند، تأثیرگذارتر از انتقال مستقیم و خطابی هستند. این تغییر در روش به معنای تغییر در حقیقت نیست، بلکه تغییر در مسیر رسیدن مخاطب به حقیقت است. وی با بیان اینکه ساده سازی نباید به سطحی سازی منجر شود، تصریح کرد: گاهی برای جذابیت بیشتر، مفاهیم دینی چنان تقلیل پیدا می کنند که عمق و معنای اصلی خود را از دست می دهند؛ بنابراین تبلیغ موفق باید بتواند زبان را ساده کند، اما اندیشه را ساده انگارانه نکند. زبان نسل جدید را باید زبان تجربه و مسئله دانست، نه صرفاً زبان اصطلاحات جدید؛ بنابراین هرگاه مبلغ بتواند بدون آنکه در حقیقت پیام دخل و تصرف کند میان متن اصیل دین و پرسش های واقعی انسان امروز ارتباط برقرار کند، تبلیغ دینی نیز روزآمد و اصیل خواهد بود. پوراسماعیل درباره مهم ترین ضعف فعلی در ارتباط میان نهادهای دینی و نسل جدید گفت: مهم ترین ضعف در این زمینه بیش از آنکه ضعف در محتوا باشد، ضعف در گفت وگو و فهم جهان مخاطب است. گاهی نهادهای دینی پیش از آنکه به پرسش های نسل جدید گوش دهند، پاسخ های آماده خود را عرضه می کنند؛ بنابراین میان مسئله ای که نهاد دینی درباره آن سخن می گوید و مسئله ای که این نسل به طور واقعی با آن درگیر است، فاصله ایجاد می شود. این مدرس دانشگاه ادامه داد: ضعف دوم غلبه الگوی ارتباط یک سویه و دستوری بر الگوی گفت وگویی و اقناعی است. مخاطب امروز به ویژه در فضای شبکه های اجتماعی خود را صرفاً دریافت کننده پیام نمی داند؛ او پرسش می کند، مقایسه انجام می دهد و انتظار دارد در فرآیند فهم و گفت وگو حضور داشته باشد؛ بنابراین مرجعیت دینی برای حفظ اثرگذاری خود باید از صرف انتقال پیام به سمت تعامل معرفتی با مخاطب حرکت کند. پوراسماعیل درباره راهکارهای عملی برای روزآمد کردن تبلیغ دین اظهار کرد: نخستین راهکار ایجاد سازوکار واقعی برای مخاطب شناسی است و نهادهای دینی باید به جای تصویرسازی ذهنی از نسل جدید، از طریق پژوهش های میدانی، گفت وگوهای مستقیم و رصد مستمر فضای فرهنگی و رسانه ای، دغدغه ها و پرسش های واقعی این نسل را بشناسند، دومین راهکار نیز تربیت مبلغانی با مهارت های ترکیبی است. مبلغ امروز علاوه بر دانش دینی، به سواد رسانه ای، مهارت گفت وگو، روان شناسی ارتباط و شناخت مسائل اجتماعی نیاز دارد و درست است که تخصص دینی شرط لازم است، اما برای ارتباط مؤثر با مخاطب امروز کافی نیست. این نویسنده و پژوهشگر مسئله محور کردن تبلیغ دین را سومین راهکار دانست و افزود: باید مفاهیم دینی در نسبت با مسائل واقعی انسان امروز، ازجمله نیاز به حجت خدا، هویت، امید، روابط انسانی، خانواده، عدالت، معنای زندگی و مسئولیت اجتماعی مطرح شوند. چهارمین راهکار نیز حضور فعال و حرفه ای در فضای رسانه ای است و حضور در شبکه های اجتماعی نباید صرفاً به انتقال همان سخنرانی سنتی در قالب یک ویدئوی کوتاه محدود شود، زیرا هر رسانه زبان، منطق و شیوه ارتباط خاص خود را دارد و تولید محتوای دینی باید متناسب با آن طراحی شود. پوراسماعیل با اشاره به نقش شبکه های اجتماعی در تغییر الگوی ارتباطی بیان کرد: شبکه های اجتماعی صرفاً یک ابزار جدید نیستند، بلکه نوع جدیدی از ارتباط را ایجاد کرده اند؛ ارتباطی کوتاه تر، تعاملی تر و مبتنی بر تصویر و روایت. استفاده از رسانه های نو، روایت گری، هنر و قالب های چندرسانه ای می تواند تبلیغ دین را روزآمد کند، مشروط بر آنکه سرعت و جذابیت رسانه ای جایگزین عمق معرفتی نشود. این پژوهشگر در پایان گفت: مهم ترین اولویت انتقال تبلیغ دین از مخاطب گویی به مخاطب فهمی است، زیرا تا زمانی که نسل جدید احساس نکند پرسش ها و تجربه زیسته اش دیده و شنیده می شود، حتی بهترین پیام ها نیز ممکن است به درستی دریافت نشوند؛ بنابراین تبلیغ روزآمد دین پیش از آنکه هنر خوب سخن گفتن باشد، هنر خوب شنیدن است و تنها پس از شناخت دقیق پرسش انسان امروز است که می توان پاسخ دینی را به زبان مؤثر و اقناع کننده عرضه کرد. انتهای پیام