ریشه یابی برخی رفتارهای ناهنجار در جامعه مداحان

طی روزهای اخیر، انتشار ویدئویی از رقص یک مداح و همچنین افشاندن برف شادی به مناسبت نهم ربیع الاول، حاشیه های فراوانی ایجاد کرد که با موضع گیری برخی رسانه های مذهبی و نیز خانه مداحان کشور مواجه شد. به همین منظور، خانه مداحان اهل بیت(ع) در بیانیه ای به مناسبت هفته وحدت و میلاد پیامبر رحمت(ص) و امام صادق(ع)، نسبت به «کج روی ها و رفتارهای نامتعارف» منتسب به برخی ستایشگران در فضای مجازی که زمینه سوءاستفاده دشمنان و خدشه به وحدت اسلامی را فراهم کرده، واکنش نشان داد.

این تشکل ضمن تقبیح صریح این گونه هنجارشکنی ها و پرهیز از تعمیم آن به کل جامعه مداحی، با ترسیم مرزهای صحیح «تولی و تبری»، مصداق واقعی برائت را دشمنی با استکبار و رژیم صهیونیستی دانست و بر لزوم حفظ حرمت ها و تبعیت از سیره امامین انقلاب تأکید کرد.

مداحی اهل بیت(ع) در فرهنگ دینی و آیینی جامعه ایران صرفاً یک هنر برای خواندن اشعار و برانگیختن احساسات نیست، بلکه عرصه ای است که با اعتقاد، اخلاق، معرفت و مسئولیت اجتماعی پیوند خورده است اما با این حال، طی سال های اخیر برخی آسیب ها و رفتارهای نادرست در میان بخشی از فعالان این حوزه، از نحوه ورود افراد بدون تلمذ نزد استاد و آموزش اعتقادی گرفته تا بی توجهی به مسائل شرعی، منابع معتبر، شأن اهل بیت(ع)، نوع پوشش و رفتار اجتماعی و حتی شکل گیری نگاه های شهرت طلبانه و اقتصادی ضرورت بازنگری و ساماندهی این عرصه را بیش از گذشته مطرح کرده است.

در شرایطی که تعدد نهادها و تشکل های فعال در حوزه مداحی، فقدان سازوکار واحد برای آموزش و احراز صلاحیت و فاصله گرفتن بخشی از نسل جدید از سنت استاد و شاگردی از جمله چالش های موجود به شمار می رود، این پرسش مطرح است که آسیب های امروز جامعه مداحی از کجا نشئت می گیرد و برای حفظ شأن و جایگاه مداحی اهل بیت(ع) چه باید کرد؟

ایکنا در راستای واکاوی مقوله آسیب شناسی عرصه مداحی و دلایل ایجاد برخی رفتارهای ناهنجار از سوی برخی افراد در این زمینه به گفت وگو با سیدعلی سادات رضوی، مدیرعامل خانه مداحان و یکی از پیشکسوتان این عرصه پرداخته که مشروح آن را در ادامه می خوانیم. 

ایکنا ـ چه عواملی باعث بروز برخی رفتارهای ناهنجار از سوی برخی افراد در جامعه مداحی می شود؟

عوامل مختلفی در این زمینه دست به دست هم داده است. یکی از مهمترین عوامل، ندیدن استاد و بهره نبردن از محضر پیشکسوتان است. در گذشته، فردی که می خواست وارد عرصه مداحی شود، مانند بسیاری از مشاغل و حرفه ها نزد یک استاد می رفت و از او کسب فیض و تلمذ می کرد. استاد نیز پیش از آموزش فنون و اصول مداحی از نظر اعتقادی شاگرد خود را تقویت می کرد و به اصطلاح او را از نظر اعتقادی واکسینه می کرد و پس از آن، آموزش اصول و فنون مداحی آغاز می شد. یکی از مشکلات امروز ما همین مسئله است. برخی افراد با گوش دادن به نوارها و تقلید از دیگران وارد این عرصه می شوند و در بسیاری از موارد نیز اساساً مداح نیستند، بلکه خواننده آیینی یا خواننده مذهبی هستند.

بنابراین، این موضوع باید تفکیک شود. بارها این مسئله را مطرح کرده ام، اما متأسفانه در حال حاضر قدرت اجرایی لازم برای ورود جدی به این موضوع وجود ندارد. مداحی صرفاً به خواندن شور محدود نمی شود یعنی مداح باید قصیده خوان باشد و غزل های اخلاقی بخواند، موضوعی که مقام معظم رهبری نیز بارها بر آن تأکید کرده اند. مداح باید با مقتل، دعا، مفاهیم قرآنی و روایات آشنا باشد.  متأسفانه برخی دوستان جوان فقط به موضوع شورخوانی توجه کرده اند؛ در حالی که شور تنها بخشی از تخصص مداحی است. این مسئله در مواردی به ترانه خوانی و سرودخوانی تبدیل شده است.

البته در میان همین جوانان، افرادی نیز حضور دارند که واقعا قابل احترام هستند و شئونات مداحی را رعایت می کنند، اما بسیاری از افرادی که امروز به این وادی وارد شده اند، مشخص نیست نزد چه استادی آموزش دیده اند و چگونه به عنوان مداح فعالیت خود را آغاز کرده اند. این مسئله یعنی فقدان استاد و آموزش صحیح باعث می شود فرد از نظر اعتقادی نیز به درستی تربیت نشود و ایمان و معرفت لازم را پیدا نکند. متأسفانه امروز این موضوع در جامعه ما تا حدودی به یک اپیدمی تبدیل شده است یعنی حتی گاهی در خانواده ها و میان نوجوانان نیز شاهد چنین وضعیتی هستیم. اینکه یک نوجوان 17 یا 18 ساله در مجالس اهل بیت(ع) می خواند، فی نفسه اتفاق خوبی است و ما از اینکه جوانان در خانه اهل بیت(ع) حضور داشته باشند خوشحال می شویم، اما اگر این ورود بدون آموزش و پشتوانه اعتقادی باشد، می تواند در ادامه مشکلاتی ایجاد کند.

وقتی اعتقاد، ایمان و تمسک به حبل الله و اهل بیت عصمت و طهارت(ع) در فرد شکل نگرفته باشد، این مسئله ممکن است به شکل های مختلف بروز پیدا کند؛ از جمله در نوع رفتار، پوشش و حتی حرکاتی که در شأن یک مداح و نوکر امام حسین(ع) نیست. کسی که خود را نوکر امام حسین(ع) می داند باید در همه شئونات زندگی مراقبت داشته باشد، از نوع غذا خوردن و پوشش گرفته تا نوع رفتار، نگاه و نحوه برخورد با شخصیت های مختلف در جامعه. مداح باید بداند که رفتار او نیز بخشی از جایگاه اجتماعی و معنوی اوست. برای مثال، اگر یک مداح در جامعه با یک خانم جوان صحبت می کند، باید مراقب نوع رفتار و نگاه خود باشد. حتی نوع پوشش نیز اهمیت دارد. اگر یک مداح با لباس نامناسب، شلوار تنگ یا پوششی که با شأن مجالس اهل بیت(ع) تناسب ندارد، در مراسم حاضر شود، طبیعی است که این رفتار مورد توجه قرار می گیرد و می تواند شأن او را زیر سؤال ببرد.

در گذشته نیز پیشکسوتان به این مسائل توجه ویژه ای داشتند. حتی استفاده از عبا در زمان نشستن روی منبر صرفاً یک مسئله ظاهری نبود، بلکه برای حفظ پوشش و رعایت شئونات در مجلس مورد توجه قرار می گرفت. از سوی دیگر، امروز شاهد شکل گیری گروه ها و جریان های مختلفی در این حوزه هستیم. در چنین شرایطی، خانه مداحان نیز فعلا پشتوانه اجرایی لازم برای برخورد الزام آور با این مسائل را ندارد. البته تلاش ما بیشتر بر دعوت، ارشاد، گفت وگو و تعامل با جوانان استوار است و قصد نداریم صرفاً با آن ها وارد جنگ و مقابله شویم.

به همین دلیل، پیشنهاد شد که از دوستان جوان دعوت شود و با آن ها گفت وگو و تعامل صورت گیرد. حتی جلسه ای با حضور برخی از این جوانان برگزار شد تا پیشکسوتان با آن ها صحبت کنند و مسائل را مطرح کنند. هدف این بود که این افراد تصور نکنند پیشکسوتان از روی فاصله یا مخالفت با آن ها صحبت می کنند.  با این حال، در آن جلسه نیز احساس کردیم که بسیاری از افراد بیشتر به دلیل طرح خواسته های خودشان حضور پیدا کرده بودند و نه لزوماً برای شنیدن توصیه ها و دیدگاه های پیشکسوتان. برای اصلاح این وضعیت باید ارتباط میان نسل جوان و پیشکسوتان تقویت شود و جوانانی که وارد عرصه مداحی می شوند، مسیر صحیح آموزش، تربیت اعتقادی و کسب تجربه را طی کنند.

ایکنا ـ آیا نظارت مؤثرتری بر محتوای اجرا و رفتار برخی از این افراد لازم است؟ این نظارت چگونه باید باشد؟

امروز نهادها و مجموعه های مختلفی در حوزه مداحی فعالیت می کنند، سازمان تبلیغات اسلامی، کانون مداحان، هیئت رزمندگان، مؤسسات و تشکل های مختلف، خانه مداحان و جامعه مداحان و هر کدام نیز به نوعی داعیه مدیریت و هدایت این عرصه را دارند و بخشی از مداحان با یکی از این مجموعه ها ارتباط دارند. در گذشته، به ویژه پیش از انقلاب و حتی تا سال های حدود 1370 تا 1375، ساختار جامعه مداحی به این شکل نبود و دو هیئت اصلی مداحان در شرق و غرب تهران فعالیت می کردند و بزرگان و پیشکسوتان در رأس آن ها قرار داشتند. افرادی مانند مرحوم استاد آهی و دیگر بزرگان نقش پیشکسوت و بزرگ تر جامعه مداحی را ایفا می کردند.  در آن دوران، احترام به پیشکسوتان یک اصل بود. وقتی یکی از بزرگان وارد مجلسی می شد، کوچکترها به احترام او تمام قد می ایستادند و تا زمانی که او اجازه نمی داد، نمی نشستند. این ها مسائلی بود که ما از استادان خود یاد گرفته بودیم و این بدان معناست که در جامعه باید برای بزرگتر، پیشکسوت و به ویژه سادات احترام ویژه ای قائل باشیم.

متأسفانه امروز این فرهنگ در میان همه افراد رعایت نمی شود و برخی برای خودشان جایگاه و ادعای خاصی قائل هستند. از دوران طفولیت در عرصه های هنری فعالیت داشته ام و فارغ التحصیل انجمن خوشنویسان در سال 1357 و شاگرد استاد حسین میرخانی در خط نستعلیق و استاد شیخ احمد زنجانی در خط ثلث بوده ام. اعتقادم این است که مداحی نیز همان طور که همه ما قبول داریم، یک هنر است و هنرمند با بروز هنر خود شخصیت، ماهیت و تفکراتش را نشان می دهد. متأسفانه گاهی نحوه صحبت کردن یا رفتار برخی دوستان انسان را آزار می دهد. مداح باید بداند که زبان او، زبان مدح اهل بیت(ع) و ذکر مصائب آن هاست. بنابراین، باید مراقب گفتار و رفتار خود باشد.

از سوی دیگر، متأسفانه گاهی شاهد بی توجهی به فرائض و واجبات نیز هستیم. ممکن است در شرایطی نماز یک مداح به دلیل اتفاقی 10 دقیقه یا یک ربع یا حتی نیم ساعت به تأخیر بیفتد، اما اینکه فرد اساساً نسبت به نماز و واجبات بی توجه باشد، قابل قبول نیست. یکی از دلایل اصلی این مشکلات همان ندیدن استاد و تلمذ نکردن نزد پیشکسوتان است. برای نمونه، بنده با استاد مرتضی طاهری که دو سال از من کوچکتر هستند، سفرهای مختلفی داشته ام، با هم به کربلا و مشهد رفته ایم و در موقعیت های مختلف، شب و روز در کنار یکدیگر بوده ایم. چیزی که در ایشان بسیار برای من قابل توجه است، دائم الذکر بودن ایشان است. حتی زمانی که کاری ندارند، از ذکر غافل نمی شوند و مرتب ذکر می گویند یا از تسبیح و صلوات شمار استفاده می کنند. یکی از دلایل موفقیت ایشان همین دائم الذکر بودن ایشان است. حال اگر بنده بخواهم با همین زبانی که باید با آن به مدح آل الله و ذکر مصائب اهل بیت(ع) بپردازم، رفتار و گفتار نامناسب داشته باشم، این با جایگاه مداحی تناسب ندارد.

ایکنا ـ برای ساماندهی این وضعیت و ایجاد انسجام میان نهادهای مختلف حوزه مداحی چه راهکاری پیشنهاد می کنید؟

اگر نهادهایی که اشاره کردم، به یک مجموعه منسجم تبدیل شوند و یک قدرت اجرایی مشخص، چه از سوی یک نهاد منتخب و چه از سوی یک نهاد دولتی داشته باشند، می توان اقدامات مؤثری انجام داد. برای مثال می توان یک کمیته تشکیل داد که نمایندگان همه این نهادها در آن حضور داشته باشند. افرادی که می خواهند وارد عرصه مداحی شوند، به این کمیته مراجعه کنند، با آن ها مصاحبه و گفت وگو شود و شخصیت و ماهیت آن ها مورد بررسی قرار گیرد. در صورت نیاز نیز باید امکان برخورد با افرادی که شئونات این عرصه را رعایت نمی کنند، وجود داشته باشد.  البته اصل بر برخورد نیست، بلکه شناسایی، آموزش، تأیید و هدایت افراد است. باید مشخص باشد چه کسانی صلاحیت ورود به این عرصه را دارند و چه افرادی می توانند به عنوان مداح فعالیت کنند، نه اینکه هر فردی از راه رسید، بدون طی کردن مراحل لازم وارد این عرصه شود و در مجالس به مداحی بپردازد.

یکی دیگر از مشکلاتی که امروز وجود دارد، این است که برخی جوانان برای دیده شدن یا کسب درآمد وارد عرصه مداحی می شوند. اخیراً در سفری که به بیدگل کاشان داشتم، فردی درباره جوانی صحبت می کرد که برای خود مدیر برنامه تعیین کرده است. بنده گفتم تا آنجا که سن و تجربه من اجازه می دهد، مدیر برنامه را بیشتر در میان خوانندگان و هنرمندان می شناسم. در ورزش نیز مدیر برنامه و وکیل وجود دارد، چراکه باید حقوق ورزشکار را پیگیری و از منافع او حمایت کند؛ اما اینکه یک جوان مداح در این سن برای خود مدیر برنامه تعیین کند، جای تأمل دارد. در همان جلسه گفته شد که این فرد روزانه در 20 مجلس می خواند. بنده گفتم این از نظر زمانی چگونه امکان پذیر است؟ اگر هر مجلس حتی نیم ساعت طول بکشد، 20 مجلس می شود حدود 10 ساعت، آن هم در شرایطی که باید رفت وآمد و زمان برگزاری مجالس را نیز در نظر گرفت.

مسئله دیگر، دریافت مبالغ بسیار بالا برای مداحی است. در این زمینه فقط مداحی که چنین مبلغی مطالبه می کند، مقصر نیست بلکه کسی که او را دعوت می کند و حاضر است رقم های نجومی پرداخت کند نیز به همان اندازه و حتی بیشتر مسئول است. گاهی این دعوت ها نه صرفا برای خدا و امام حسین(ع)، بلکه برای تبلیغ شخص، هیئت یا مجموعه خود فرد انجام می شود. این مسائل در کنار عوامل دیگری که اشاره شد، موجب شده بخشی از آسیب ها و ناهنجاری های امروز در جامعه مداحی شکل گیرد و به همین دلیل ساماندهی، انسجام میان نهادهای مرتبط، آموزش و نظارت بر ورود افراد به این عرصه ضرورت بیشتری پیدا کرده است.

ایکنا ـ دلایل دیگر بروز رفتارهای ناپسند در میان برخی منتسبان به جامعه ستایشگری چیست؟

یکی از عوامل، ندیدن استاد و بهره نبردن از محضر پیشکسوتان بود. عامل دیگر، ناآشنایی یا کم توجهی برخی افراد به مسائل شرعی است. ما ممکن است در زمینه سبک ها، ریتم ها و آهنگ ها مطالب مختلفی را بدانیم، اما نباید از چارچوب شرعی فراتر برویم و لازم است مداح نسبت به مسائل شرعی و حدود و موازین آن آگاهی کافی داشته باشد. عامل سوم، عدم آشنایی کافی با مقتل و منابع معتبر تاریخی است. متأسفانه گاهی مطالبی بیان می شود یا در برخی روزها و مجالس مطالب نادرست و حتی خلاف واقع خوانده می شود. مداح باید نسبت به منابعی که از آن ها نقل می کند، شناخت و دقت کافی داشته باشد.

موضوع دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، شناخت جایگاه و شأن اهل بیت(ع) است. ما حتی در زندگی روزمره خود نیز برای رعایت احترام از القاب و عبارات مناسب استفاده می کنیم. برای مثال، بنده در خانه و در حضور مهمانان حتی وقتی درباره همسرم صحبت می کنم، نام ایشان را با احترام و با عنوان «خانم» به زبان می آورم. اگر در مورد همسر خود چنین ملاحظاتی داریم، چگونه می توانیم درباره شخصیتی مانند حضرت زینب کبری(س) که جایگاه عظیمی در تاریخ اسلام دارند، بدون رعایت عناوین و القاب شایسته صحبت کنیم؟ همین مسئله درباره حضرت رباب(س)، حضرت ام البنین(س) و دیگر بانوان بزرگ خاندان اهل بیت(ع) نیز صدق می کند. حتی درباره حضرات معصومین(ع) نیز باید شأن و جایگاه آن ها را در گفتار رعایت کنیم. برای مثال، بنده هیچ گاه در منبر، محافل، مجالس، گفت وگوهای دوستانه یا حتی برنامه های خصوصی نمی گویم «امام علی(ع)»، بلکه می گویم حضرت امیرالمؤمنین(ع). همچنین، درباره حضرت سیدالشهدا(ع)، امام مجتبی(ع) و دیگر ائمه(ع) نیز باید این احترام در کلام رعایت شود. این مسائل شاید در ظاهر جزئی به نظر برسند، اما در مجموع، عدم آشنایی با جایگاه و شأن این بزرگان و بی توجهی به ادبیات مناسب در مورد اهل بیت(ع) در کنار نداشتن استاد، ناآشنایی با مسائل شرعی و عدم شناخت منابع معتبر و مقاتل عواملی هستند که دست به دست هم داده اند تا شاهد برخی اتفاقات و آسیب ها در عرصه مداحی باشیم.

انتهای پیام