درس های هجرت تمدن ساز کریمه اهل بیت(ع) برای ایران امروز

قم، مدینة العلم و حرم اهل بیت(ع)، فراتر از یک مزار مقدس، کانون جوشان تحولات فکری شیعه و مکتب زیست مؤمنانه در جهان اسلام است. 23 ربیع الاول، سالروز ورود پرخیر و برکت کریمه اهل بیت(ع) به قم، در تقویم رسمی کشور به نام روز قم نام گذاری شده و شعار محوری آن، «قم؛ جهان شهر تمدنی اهل بیت(ع)» تعیین شده است.

پرسش کلیدی اینجاست، آیا ما در تراز این جایگاه تمدنی ایستاده ایم؟ گذار از آیین های نمادین به جریان سازی فرهنگی و کنش های راهبردی، و ارتقای زائرپذیری به تولید الگوی زیست، نیازمند عبور از وضعیت موجود است؛ الگویی که بر چهار ستون جهاد تبیین، کرامت انسانی، ولایت مداری و مقاومت الهام بخش استوار باشد.

برای بازخوانی نقشه راه از هجرت تمدن ساز حضرت فاطمه معصومه(س) تا مأموریت امروز ما برای جهانی سازی این میراث با حجت الاسلام والمسلمین محمدباقر مشکاتی، پژوهشگر تاریخ و مطالعات اسلامی گفت وگو کردیم. این گفت وگو دعوتی است به هجرت درونی؛ فراخوانی تا هر زائر و مجاور، با تأسی به منزلت و سیره بانوی کرامت، حیات طیبه را نه فقط در جغرافیای قم، که در جان و سبک زندگی خویش بازسازی کند و امید دارد تا سرآغازی برای یک حرکتِ عمومی و مردم پایه در مسیر تمدن سازی فاطمی باشد.

ایکنا- اگر بانوی طاهره و تمدن ساز، کریمه اهل بیت(س) امروز وارد قم می شدند، از شهر قم چه انتظاری داشتند؟

این پرسش را همه روزه باید همگان اهم از خادمان، زائران و مجاوران به ویژه متولیان امر از خود داشته باشند. گو اینکه حضرت هر روز بر این شهر وارد است و ما هر روز در معرض همین پرسش و انتظاریم تا در معیت ایشان به وظیفه فردی و تکلیف اجتماعی خود عمل کنیم اما ما برای کشف انتظار ایشان باید به رسالت، اهداف و آرمان های آن حضرت از هجرت به این سرزمین، خوب بنگریم تا ماموریت و وظایف خویش را در قبال خواسته ها و انتظارات امروزین ایشان از ما و از شهر قم پی ببریم.

ببینید حضرت فاطمه معصومه(س) یک مسافر در راه نبودند که با اهداف شخصی و خانوادگی به ایران سفر کنند و مسیر خویش را از مشهد به قم تغییر دهند؛ ایشان یک «مُهاجره الی الله» بودند. هجرت این بانوی مجاهده به قم مقدس را دهه ها قبل از تولدشان، امام صادق(ع) در حدیثی بشارت داده بودند. گویا یک رسالت الهی و مأموریت ویژه بر دوش این بانوی بزرگوار نهاده شده بود لذا سفر ایشان هجرتی آگاهانه با اهداف و آرمان های متعالی بود؛ یک هجرت تمدن ساز و دین پرور که در راستای دفاع از آموزه های ناب اسلام محمدی و در رأس آن، تبیین امر ولایت و جایگاه امامت و دفاع از حقانیت برادر بزرگوارشان امام رضا(ع) در آن دوران خفقان حکومت غاصبانه بنی عباس بود بنابراین، اگر امروز ایشان وارد قم می شدند، انتظار این بانوی بصیر و تمدن ساز از قمِ امروز، قطعاً فراتر از یک فضای صرفاً زیارتی بود. برای درک این انتظار، باید ببینیم مأموریت ایشان در آن عصر چه بود و امروز، همان مأموریت چه تظاهری و چه نیاز و ضرورتی در قم دارد. در این راستا چند انتظار بانوی قم از قم و قمیان را بررسی می کنیم.

قم، همواره مرکز تبیین معارف قرآن و عترت باشد؛ از آنجا که هجرت ایشان برای روشنگری و جهاد تبیین بود، اولین انتظار ایشان از قم امروز این است که این شهر، کارخانه تولید فکر و دانش دینی و کانون تبیین و نشر معارف دینی باشد. قم باید همواره مأمنی باشد که در آن به مسائل مستحدثه و شبهات نوظهور جهان اسلام، پاسخی متقن، دینی و عقلانی داده شود. انتظار ایشان این است که حوزه علمیه و عالمان قم که برکت وجود ایشان در این شهر رشد یافته اند، پاسداران فعالِ دین و مذهب در عصر مدرن باشند.

قم، شهر کرامت، نه فقط شهر زیارت باشد؛ ایشان کریمه اهل بیت(ع) هستند. کرم و کرامت در لغت و سیره اهل بیت(ع)، فراتر از بخشش مادی، به معنای حفظ کرامت انسانی است. انتظاری که بانوی کرامت از قم و متولیان آن دارند، ایجاد یک زیست اجتماعی کریمانه است. اگر در شهری که مرقد ایشان است، فقر، بی عدالتی، معضلات اجتماعی، یا آسیب های اخلاقی ناشی از عدم مراقبت های فرهنگی و تربیتی وجود داشته باشد، این با روح کرامت این بانوی بزرگوار سازگار نیست. انتظار ایشان، شهری است که در آن، عدالت اجتماعی و اخلاق شهروندی، تابلوی تمام نمای آموزه های اهل بیت(ع) باشد.

قم، تداوم بخش مأموریت دفاع از ولایت باشد؛ هجرت ایشان برای پیوند دادن امت با امام زمانشان، امام رضا(ع) بود. در قم امروز که قلب تپنده ایران و نظام اسلامی است، انتظار ایشان این است که این شهر، نه فقط در کالبد ظاهری بلکه در ساختار مدیریتی و فرهنگی اش، کانون ولایت مداری باشد یعنی قم باید الگویی از حکمرانی دینی مبتنی بر ولایت را به جهان نشان دهد که در آن، پیوند میان مردم و حاکمیت دینی، ناگسستنی و بر مدار حق طلبی ولایت الهی است.

قم؛ کانون مقاومت تمدنی و زمینه ساز ظهور باشد؛ از آنجا که حضرت فاطمه معصومه(س) با تکیه بر لقب «مقدامه» (پیشگام در مبارزه و ایستادگی) که دارد و با روحیه مقاومت در برابر خفقان و ستم زمانه خویش، راه حق را بازگشایی کردند، امروزه اسلام، انقلاب و ایران اسلامی در معرض تهدید استکبار و صهیونیزم جهانی است، انتظار به حق ایشان از قم امروز، تداوم این جهاد تمدنی است. امروز که جهان اسلام و ملت ایران در میانه جنگ تحمیلی سوم (جنگ نرم، فرهنگی و سیاسی و نظامی) قرار دارد، قم نباید در انزوا باشد بلکه باید به عنوان قطب مقاومت و کانون الهام بخش حرکت های جهادی در ایران و نهضت های آزادی خواه در جهان، عمل کند.

ایشان با کار زینبی خود در برابر بنی عباس، در واقع در مسیر احیای امر امامت و آماده سازی زمینه ظهور امام زمان(عج) گام برداشتند لذا از اهل قم و متولیان این سرزمین مقدس انتظار می رود که با تقویت فرهنگ ایستادگی و مقاومت، نه تنها در سطح ملی بلکه در سطح بین المللی، درس عزت و استقامت را به شیعیان جهان بیاموزند. قم باید شهری باشد که از دل آن، فرهنگ مقاومت صادر می شود و این مقاومت، آخرین گام برای زمینه سازی حضورِ منجی(عج) است. اگر قم بتواند الگوی مقاومت عزتمندانه باشد، در واقع مأموریت تاریخی خود را در مسیر رسیدن به ظهور موعود که همان آرمان نهایی کریمه اهل بیت(ع) است، به کمال رسانده است.

در یک کلام، اگر این بانوی تمدن ساز امروز در قم حضور ظاهری داشتند، که البته حضور معنوی دارند، از ما می پرسیدند: «آیا این شهر، همان مدینه فاضله ای است که شما برای اقامه حق و تبیین ولایت برپا کرده اید؟ آیا این شهر، مأمنی برای تربیت نسلی است که، چون سلمان فارسی، به دنبال حقیقت و نصرت ولی خداست؟» پاسخ ما به این پرسش ها، میزان وفاداری ما به هجرتِ تاریخی کریمه اهل بیت(ع) را تعیین می کند و انتظارات این بانوی بزرگوار را از قم روشن تر می سازد و این پرسش، همان آزمون تاریخی همیشگی اهل قم است؛ چنان که در سیره سلمان فارسی، جست وجوی حقیقت و پیوستن به ولی خدا، سرآغاز هویت دینی یک انسان است.

ایکنا- سالروز ورود حضرت فاطمه معصومه(س) که روز ملی قم است، چه پیامی برای مردم و مسئولان دارد و چگونه می توان آن را از یک برنامه آیینی به یک جریان فرهنگی و اجتماعی تبدیل کرد؟

پیامِ اصلی روز ملی قم و سالروز ورود حضرت فاطمه معصومه(س)، بازخوانی هجرت تمدنی ایشان است؛ هجرتی که آغاز تحولی ساختاری در منظومه فکری و مذهبی سرزمین قم و ایران اسلامی بود. هجرتی که پس از دوازده قرن منجر به شکل گیری نهضت اسلامی امام خمینی(ره) و سپس پیروزی و تداوم انقلاب اسلامی گردید؛ لذا با نگاه انقلابی و با رویکرد تمدنی، برای تبدیل این مناسبت از یک آیین نمادین به یک جریان تمدنی، ما نیازمند بازتعریف نقش ها بر مدار شعار اصلی و بنیادی «قم؛ جهان شهر تمدنیِ اهل بیت (ع)» هستیم؛ این شعار نباید در قالب بنر ها و پوستر های تبلیغاتی باقی بماند بلکه باید به ملاک سنجش عملکرد برای هر نهاد، هر فعال و هر فرد تبدیل شود. هر نهاد دولتی، هر سازمان مردمی و هر فعال اجتماعی باید در این روز، از خود بپرسد: اقدام من، چقدر به جهان شمولی این شهر خدمت کرده است؟

مسئولیت نهادی و حکمرانی: مسئولان باید از تصدی گری صرف به سمت تسهیل گری تمدنی حرکت کنند. هدف نباید تنها برگزاری مراسم باشد بلکه باید زیرساخت هایی فراهم شود که باعث شود فرهنگ فاطمی از مرزهای جغرافیایی قم فراتر رفته و به یک الگوی جهانی تبدیل شود. مدیریت شهری و دولتی باید از خود بپرسد: آیا زیرساخت های ما، امکان صادر کردن فرهنگ کرامت و خدمت کریمانه را به جهان می دهد یا خیر؟

مسئولیت اجتماعی و مردم پایه: در سطح محلات و گروه های مردمی، این روز باید فرصتی برای نهضت های خدمت کریمانه باشد. هر محله و هر گروه اجتماعی باید پرسشی را به چالش بکشد: چگونه می توان با الگوبرداری از سیره کریمانه حضرت، خدمات اجتماعی خود را به شکلی ارائه داد که نشان دهنده برتری تمدن اهل بیت(ع) باشد؟ هدف، تبدیل خدمات معمولی به خدمات تمدنی و جهان شمول است.

مسئولیت فردی و فرهنگی: هر فعال فرهنگی و هر شهروند باید بداند که وظیفه او، بازشناسی و احیای آن تمدنی است که با محوریت این بانوی بزرگوار در قم شکل گرفته است. جهان شمول شدن قم، زمانی رخ می دهد که دین و دانش، اخلاق و مقاومت برخاسته از این خاک، به زبان روز جهانی و پاسخ به نیازهای انسان معاصر تبدیل شود.

اگر ما بتوانیم شعار مانای «قم؛ جهان شهر تمدنی اهل بیت(ع)» را از یک امر ذهنی به یک معیار عملیاتی تبدیل کنیم، روز قم از یک مناسبت تقویمی، به یک بیداری تمدنی بدل خواهد شد؛ روزی که در آن، هر اقدامی در جهت گسترش فرهنگ فاطمی و احیای تمدن اهل بیت(ع)، گامی در مسیر جهان شمول کردن این میراث عظیم است.

ایکنا- شهر قم که روایت مشهور «حرم اهل بیت(ع)» خوانده می شود، چگونه باید نسبت خود را با میراث حضرت فاطمه معصومه(س) بازتعریف کند؟

بازتعریف نسبت قم با میراث حضرت فاطمه معصومه(س)، یک ضرورت تمدنی است؛ چرا که قم نه یک جاذبه گردشگری و مقصد زیارتی، بلکه حرم اهل بیت(ع) است. این عنوان، هم افتخار اهل قم است و هم یک ماهیت شهری و الگوی حکمرانی است. میراث کریمه اهل بیت(ع) در قم، یک درخت تنومند است که ریشه هایش در معارف قرآنی و آموزه های اخلاقی است و میوه هایش در شاخه های گوناگون زیست اجتماعی ما نمایان است.

برای بازتعریف این پیوند، ما باید میراث آن حضرت را در سه لایه عملیاتی، متبلور کنیم:

لایه بنیادین (هویت دینی و معرفتی): میراث بانوی کرامت، تنها حرم ایشان نیست بلکه قم، پایتخت ولایت مداری و مهد حوزه های علمیه و مراکز دینی است. هویت ما با فرهنگ کتاب و کتابخوانی و میراث گران سنگ علمی گره خورده است. بازتعریف این نسبت یعنی «قم» باید همچنان نبض تپنده تولید فکر و اندیشه دینی برای جهان اسلام باقی بماند.

لایه کالبدی و تاریخی (معماری و نمادها): میراث مادی حضرت، در معماری، هنر و هویت شهری ما متبلور است. همان طور که پژوهش های اسنادی و مطالعات میدانی نشان می دهد، آداب خادمی در حرم مطهر فاطمی همواره درس خاکساری و کرامت است. مدیریت شهری ما باید آن روح حاکم را در کالبد شهر تزریق کند. شهر کریمه یعنی شهری که معماری اش دعوت کننده به آرامش و اخلاق و معنویت باشد؛ شهری که فرهنگ حجاب و عفاف را نه به عنوان یک دستورالعملِ صرف بلکه به عنوان بخشی از زیبایی بصری و هویتی خود در معرض دید جهان قرار دهد.

لایه اجتماعی و تمدنی (مقاومت و انقلاب): قم، امتداد تاریخ مقاومت و پایداری است. این شهر، زادگاه انقلاب اسلامی است؛ انقلابی که با عطر کریمه اهل بیت(ع) عجین شد و الهام بخش ماند بنابراین قم باید امروز کانون فرهنگ جهاد و مقاومت باشد. تفاوت ما با یک شهر معمولی در این است که ما حامل ارزش هایی هستیم که برای احیای کرامت انسانی، در برابر استحاله فرهنگی ایستاده اند.

برای تبدیل شدن به جهان شهر تمدنی، ما باید این میراث چندوجهی را به محصول تمدنی تبدیل کنیم. قمِ تمدنی، شهری است که در آن علم با ارادت، سنت با نوآوری و ارزش های الهی با نیازهای معاصر پیوند خورده است تا نسخه ای پویا از اسلام ناب محمدی را به جهان عرضه کند.

خلاصه آنکه، حرم اهل بیت(ع) بودن، یک تکلیف سنگین برای همگان به ویژه اهل قم است ما باید ثابت کنیم که این شهر، پناهگاه زائران، کارخانه تولید فکر و اندیشه اسلامی و الگوی زیست تمدنی برای انسان معاصر است.

ایکنا- هجرت حضرت فاطمه معصومه(س) به قم چگونه ما را از هجرت درونی به سوی اخلاق فاطمی سوق می دهد؟

اگر هجرت حضرت فاطمه معصومه(س) به قم، یک هجرت تمدنی برای احیای ولایت بود، اکنون نوبت هجرت درونی ماست. انتظار بانوی کرامت از فرد به فرد ما این است که قم یعنی حرم اهل بیت(ع) را نه فقط عرصه اجتماع، که در جان و سبک زندگی فردی خویش بازسازی کنیم. او عابده و زاهده بود پس انتظار دارد که زائر او، در هیاهوی جهان مدرن، خلوت با خدا را گم نکند و اسیر زرق وبرق های دنیوی نشود. او «محدثه» بود؛ پس مجاور او باید طالب علم، اهل تفکر و مدافع حقیقت باشد، نه منفعل در برابر جریان های فکری کاذب. او کریمه بود پس سبک زیست ما باید سرشار از بخشندگی بی منت و تواضع اجتماعی باشد. در این میان، سخن اصلی با دختران و بانوان این سرزمین است.

هجرت تمدن ساز و حضور فعالانه حضرت فاطمه معصومه(س) در اجتماع با آن جایگاه علمی و منزلت معنوی و شان خانوادگی، به تاریخ ثابت کرد که حجاب و عفاف، نه دیوار محدودیت، که بال پرواز و نقش ماندگار است؛ لذا انتظار بانوی کرامت از دختران امروز، عفاف کنشگر است؛ یعنی حضور در اجتماع، دانشگاه، نهادهای فرهنگی و عرصه های جهادی اما با برترین پوشش و زیست عفیفانه.

بانوی کرامت از ما می خواهد که حجاب را به عنوان نماد عزت فاطمی بر تن داشته باشیم و با همین هیبت، در خانواده و جامعه، کنشگر باشیم. حرم اهل بیت(ع) (قم)، طالب زائرانی است که وقتی از در شهر خارج می شوند، سبک زیست شان تغییر کرده باشد؛ یعنی اخلاق فردی شان فاطمی تر، حجابشان زینبی تر و تعهدشان به آرمان های اسلام، مسئولانه تر شده باشد.

بزرگ ترین خدمت ما به این بانوی تمدن ساز، نه فقط ساختن بنا های اسلامی، که ساختن شخصیت های تراز مکتب اهل بیت(ع) است؛ انسان هایی که در فردیت خود عفیف و در اجتماع خود عزیز باشند. قمِ تمدنی، زمانی محقق می شود که هر فرد از ما، بازتابی از کرامت، علم، تقوا، عزت و عفت حضرت فاطمه معصومه(س) در دنیای معاصر باشد و در جهت زمینه سازی ظهور خورشید ولایت قدم بردارد.

انتهای پیام