هجرت تمدن ساز حضرت فاطمه معصومه(س)

تاریخ تشیع همواره با پیوند سه گانه هجرت، جهاد فکری و بازتولید معرفتی شناخته شده است. در میان کاروان های متعددی که در سده های نخستین اسلامی از مدینه النبویه به سوی مرزهای شرقی جهان اسلام روانه شدند، هجرت کاروان منسوب به خاندان عصمت و طهارت(ع) به ویژه حضور حضرت فاطمه معصومه(س) نقشی بی بدیل در تحول جغرافیای انسانی، معرفتی و سیاسی جهان اسلام ایفا کرد.

زمینه ها و انگیزه های هجرت به سوی ایران

نخست اوضاع سیاسی‑اجتماعی عصر مأمون عباسی است. حضرت فاطمه معصومه(س)، متولد اول ذی القعده سال 173 هجری قمری در مدینه، دختر امام موسی کاظم(ع) و خواهر تنی امام علی بن موسی الرضا(ع)، در دوره ای می زیست که دستگاه خلافت عباسی در صدد مهار، نظارت و تضعیف پایگاه اجتماعی شیعه و شبکه وکالت امامیه بود. مأمون پس از پیروزی بر برادرش امین و تثبیت خلافت در بغداد و مرو، با بحران مشروعیت و قیام های پی درپی علویان در کوفه، بصره، یمن و حجاز مواجه شد. سیاست او در فراخواندن امام هشتم(ع) به مرو و پیشنهاد ولایت عهدی، تدبیری سیاسی برای مهار قیام های شیعی، تحت نظر قرار دادن رهبری امامیه و تضعیف جایگاه قدسی اهل بیت از طریق پیوند آنان با دستگاه خلافت بود.

در سال 201 هجری قمری یعنی یک سال پس از استقرار امام رضا(ع) در خراسان، حضرت معصومه(س) به همراه جمعی از برادران و برادرزادگان خویش، مدینه را به مقصد طوس ترک کردند. این سفر صرفاً دیداری خانوادگی نبود، بلکه کارکردی از جنس پیوستگی تشکیلاتی شبکه امامت داشت.

این سفر موجب تثبیت امامت و روشنگری شد. حضور دختر امام معصوم و چهره ای معتبر، ماهیت تحمیلی ولایت عهدی را آشکار می ساخت و پیوند شیعیان مناطق گوناگون با امام زمانشان را تقویت می کرد. همچنین این سفر موجب انتقال میراث روایی و فقهی شد. بانوان اهل بیت(ع) همواره راویان حدیث و حاملان سنت نبوی بودند؛ کاروان ایشان در مسیر خود به کانون های شیعه، مروج معارف اهل بیت(ع) بود.

سومین مورد واقعه ساوه و تغییر مسیر کاروان بود. هنگامی که کاروان به حوالی ساوه رسید، بنا بر نقل های معتبر تاریخی، مورد هجوم و تعرض مخالفان اهل بیت(ع) و نیروهای وابسته به حاکمیت قرار گرفت. در این درگیری، شماری از همراهان و برادران حضرت به شهادت رسیدند و بانو دچار بیماری و تألمات شدید ناشی از غم و مسمومیت احتمالی شدند. در این مقطع سرنوشت ساز، حضرت با آگاهی از موقعیت جغرافیایی و بافت مذهبی منطقه، پرسیدند: «میان ما و قم چقدر فاصله است؟» پس از پاسخ همراهان، فرمودند: «مرا به قم ببرید، زیرا از پدرم شنیدم که می فرمود شهر قم مرکز شیعیان ماست.»

یکی از مواردی که باید مورد بررسی قرار گیرد، ورود حضرت به قم همراه با استقبالی تاریخی و هفده روز اقامت است. قم از اواخر قرن اول هجری، با ورود خاندان اشعری به دژی مستحکم برای تشیع و پناهگاه علویان تبدیل شده بود. این شهر نخستین منطقه در فلات ایران بود که تشیع دوازده امامی در آن حاکمیت اجتماعی و فرهنگی یافت و به عنوان یک پایگاه مستقل مذهبی شناخته می شد.

در روز 23 ربیع الاول سال 201 هجری قمری، موکب حضرت فاطمه معصومه(س) وارد قم شد. مردم قم به رهبری بزرگان اشعری، به ویژه موسی بن خزرج بن سعد اشعری، به پیشواز کاروان شتافتند. موسی بن خزرج زمام ناقه حضرت را به دست گرفت و ایشان را به سرای خویش دعوت و تکریم کرد. در آن سرا، مکانی پاکیزه و اختصاصی برای اقامت و عبادت حضرت مهیا شد. بانوی کرامت علی رغم رنج بیماری، بیشتر وقت خویش را به نماز و راز و نیاز در محراب عبادت گذراند. این محراب که امروزه با نام بیت النور در مدرسه ستیه قم باقی است و زیارتگاه مؤمنان می باشد، نماد پیوند عرفان، تقوا و پایداری در مکتب اهل بیت(ع) به شمار می رود.

بیماری حضرت شدت یافت و پس از هفده روز اقامت در قم، در روز دهم یا دوازدهم ربیع الثانی سال 201 هجری قمری، روح مطهر این بانوی کرامت در سن 28 سالگی به ملکوت اعلی پیوست. پیکر ایشان با نهایت احترام و اندوه، بر دستان شیعیان قم تشییع و در زمینی متعلق به موسی بن خزرج، موسوم به باغ بابلان، به خاک سپرده شد. بر اساس گزارش های متقن رجالی و تاریخی از جمله در تاریخ قم تألیف حسن بن محمد بن حسن قمی در قرن چهارم، در هنگام تدفین، دو سوار نقابدار از سمت قبله نمایان شدند، بر پیکر حضرت نماز گزاردند، ایشان را در سرداب دفن کردند و بدون سخن ناپدید شدند. این رخداد در مبانی کلامی شیعه، بر حضور معصومان(ع) برای تدفین اولیای خاص الهی دلالت دارد. سپس موسی بن خزرج سایبانی از بوریا بر فراز قبر برپا ساخت تا آنکه بعدها حضرت زینب(س)، دختر امام جواد (ع)، گنبدی از آجر بر آن بنا نهاد.

جایگاه معرفتی، روایی و کلامی حضرت معصومه(س)

حضرت معصومه(س) در منظومه حدیثی و کلامی شیعه، جایگاهی استثنایی دارد. یکی مقام عصمت مرتبه ای و طهارت نفس است. اگرچه عصمت مطلق و تشریعی ویژه چهارده معصوم(ع) است، در کلام شیعه مراتبی از عصمت و پیراستگی از گناه برای برخی اولیای الهی مانند حضرت زینب کبری(س) و حضرت فاطمه معصومه(س) اثبات شده است. لقب «معصومه» که توسط امام رضا (ع) به ایشان اطلاق شد«مَن زارَ المَعصومَةَ بقُمّ کَمَن زارَنی» گواهی روشن بر ملکه قدسی و طهارت باطنی ایشان است.

دیگری جایگاه علمی و محدثه بودن است. ایشان از جمله مُحَدّثات بزرگ شیعه به شمار می آید. احادیث متعددی در کتب فریقین از طریق ایشان نقل شده که بخش عمده آن ها در اثبات امامت و ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) است؛ از جمله حدیث غدیر است. روایتی که ایشان با چند واسطه از حضرت فاطمه زهرا(س) نقل می کنند که فرمود: «آیا سخن رسول خدا در روز غدیر خم را فراموش کردید که فرمود: مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلِیٌّ مَولاه؟»

دیگری حدیث منزلت است. روایاتی مسند در اثبات برتری و وصایت بلافصل امیرالمؤمنین(ع). سوم احادیث محبت آل محمد(ص) است که شامل روایات مشهور با سلسله سند فاطمیات در خصوص آثار معرفت و دوستی اهل بیت(ع) می شود.

پدر بزرگوارشان، امام کاظم (ع)، در ماجرایی تاریخی که جمعی از شیعیان برای دریافت پاسخ پرسش های فقهی به مدینه آمده و امام در سفر بودند، با مشاهده پاسخ های مکتوب و دقیق این بانو در سنین خردسالی، سه بار فرمودند: «فِداها أَبوها پدرش به فدایش باد.»

سوم جایگاه مقام شفاعت گسترده است. در زیارت نامه مأثوره حضرت که با اسناد معتبر از امام رضا(ع) صادر شده، آمده است: «یا فاطِمَةُ اشْفَعی لی فِی الْجَنَّةِ فَاِنَّ لَکِ عِنْدَ اللهِ شَأْناً مِنَ الشَّأْن.» همچنین در حدیثی از امام جعفر صادق (ع) پیش از ولادت ایشان روایت شده است: «تُقْبَضُ فِیهَا امْرَأَةٌ مِنْ وُلْدی اسْمُهَا فَاطِمَةُ بنْتُ مُوسَی وَ تُدْخَلُ بشَفَاعَتِهَا شِیعَتِی الْجَنَّةَ بأَجْمَعِهِمْ در قم بانویی از فرزندان من به نام فاطمه دختر موسی قبض روح می شود که با شفاعت او همهٔ شیعیان من وارد بهشت می شوند.»

چهارم جایگاه برکات و خیرات حضور حضرت در قم است. اقامت کوتاه و تدفین پیکر مطهر حضرت معصومه(س) در قم، نقطه عطفی در تاریخ تمدن اسلامی و شکل گیری هویت مذهبی ایران بود. این حضور، منشأ دگرگونی های ساختاری متعددی شد که در ابعاد مختلف قابل طبقه بندی است. نخست شکل گیری و تطور حوزه علمیه قم است.

مهم ترین برکت عینی بارگاه حضرت معصومه (س)، تبدیل شهر قم به قطب علوم اسلامی و بازتولید فقاهت و حدیث شیعه بود. در عصر محدثان در قرون 3 و 4 هجری قمری پس از تدفین، کاروان های علمی و محدثان برجسته ای چون زکریا بن آدم، احمد بن اسحاق قمی، ابن بابویه(شیخ صدوق) و شیخ کلینی به این شهر روی آوردند و مکتب حدیثی قم را در برابر دیگر مکاتب سامان دادند.

احیای مجدد و تأسیس حوزه معاصر نیز اینگونه بود که در قرن چهاردهم هجری، با هجرت آیت الله العظمی شیخ عبدالکریم حائری یزدی به قم و در جوار این بارگاه ملکوتی، حوزه علمیه قم تجدید حیات یافت و به بزرگ ترین مرکز فقاهت، فلسفه، تفسیر و کلام جهان تشیع در دوران معاصر تبدیل شد که خاستگاه مراجع بزرگ تقلید و نخبگان علمی جهان اسلام شد.

قم همچنین کانون مهم ترین انقلاب اجتماعی عصر حاضر بود؛ تربیت فقها و نخبگان در سایه حرم کریمه اهل بیت (ع)، بستر قیام های ضداستعماری و ضداستبدادی از جمله انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی را فراهم آورد و جانشین شایسته ایشان، مسیر را استمرار بخشید. ایران در جهان به کانون تمام نهضت های ضداستعماری مبدل شد و نهضت مقاومت جهانی از این کانون الهی نشأت گرفته و استمرار یافته است.

تثبیت مذهب تشیع و پیوند فرهنگی ایران با اهل بیت(ع)

حضور بارگاه ملکوتی امام رضا(ع) در خراسان و حضرت معصومه(س) در مرکز فلات ایران، یک محور معنوی و هندسه فرهنگی در ایران ایجاد کرد. این دو قطب زیارتی، ایران را به پناهگاه امن علویان، سادات و متفکران شیعی تبدیل کرد و بستر تاریخی لازم برای تثبیت مذهب تشیع در پهنه جغرافیایی ایران در سده های بعدی را فراهم ساخت.

جوار حرم حضرت معصومه(س) همواره پایگاه خیزش های دینی و اصلاحی علیه استبداد و استعمار بوده است. نهضت مشروطه، قیام 15 خرداد 1342 و در نهایت انقلاب اسلامی ایران در سال 1357، از کانون معنوی و معرفتی حوزه علمیه قم و در پناه بارگاه کریمه اهل بیت(ع) نشأت گرفت.

حرم مطهر حضرت معصومه(س) طی بیش از دوازده قرن، محور توسعه کالبدی شهر قم بوده است. این بقعه، شاهکارهای بی بدیل معماری اسلامی‑ایرانی را پدید آورده است. از منظر اقتصادی و اجتماعی نیز حضور سالانه ده ها میلیون زائر از سرتاسر جهان، قم را به یک جهان شهر مذهبی، پویا و بین المللی تبدیل کرده است.

هجرت حضرت فاطمه معصومه(س) از مدینه به ایران و فرود آمدن در خاک قم، نه یک واقعه تصادفی یا صرفاً تاریخی، بلکه رویدادی با هدایت الهی برای پایه ریزی یکی از ماندگارترین پایگاه های معرفتی و تمدنی مکتب اهل بیت(ع) به شمار می رود. اقامت هفده روزه این بانوی بزرگوار و عطر مزار مطهرش، شهر قم را از یک سکونت گاه حاشیه ای به حرم اهل بیت(ع)، پایتخت فکری و فقهی جهان تشیع و کانون بیداری اسلامی ارتقا داد. آثار و برکات وجودی کریمه اهل بیت(س) فراتر از مرزهای زمان و جغرافیا، همواره روشنی بخش مسیر پژوهشگران، عالمان و پویندگان حق و عدالت در تاریخ اسلام بوده و خواهد بود.

انتهای پیام