مصر چگونه «پایتخت تلاوت قرآن» شد

به گزارش ایکنا به نقل از المیادین، مکتب تلاوت قرآن مصر، ساختار باشکوهی است که توسط قاریان برجسته در طی چندین نسل ایجاد شده است. آنچه مکتب تلاوت مصر را از دیگر جریان های تلاوت، به ویژه سبک های رایج در حوزه خلیج فارس که در یک دهه اخیر با کمک شبکه های اجتماعی و ماهواره ها محبوبیت پیدا کرده اند، متمایز می کند، پیوند عمیقی است که قاریان مصری میان اصول و تعالیم تلاوت قرآن کریم و فهم دقیق مقامات موسیقایی برقرار کرده اند.

این مسئله هیچ ربطی به آوازخوانی یا یادگیری نواختن آلات موسیقی ندارد، بلکه بیشتر به درک قاری از پتانسیل صدا و حنجره اش و تطبیق آنها با ترجمه معانی آیات قرآن کریم همراه با احترام، ترس و امید به گشایش، پیروزی و بهشت الهی در حین تلاوت مربوط می شود، چیزی که استادان بزرگ مکتب تلاوت مصر به خوبی آن را درک کرده و حتی در آن سرآمد بودند، چه به صورت فطری یا از روی مطالعه.

آشنایی با عبدالوهاب و محمد رفعت

بیشتر قاریان بزرگ مصری عاشق موسیقی بودند و آن را به صورت حرفه ای فرا می گرفتند. برای مثال، شیخ محمد رفعت آثار بتهوون و موتزارت را در اختیار داشت، همانطور که شیخ محمود البنا نیز مقامات موسیقی را به صورت حرفه ای زیر نظر شیخ درویش الحریری، که استاد موسیقی محمد عبدالوهاب بود، فرا گرفت.

اما عبدالوهاب و یا ام کلثوم، به دنبال قاریان بودند تا هنر خوانندگی و مقام های موسیقی را بیاموزند و با برخی از شیوخ رابطه نزدیکی داشتند.

ایمن الحکیم در کتاب خود «مزامیر قرآن» جزئیاتی از این ارتباط را ثبت کرده و به نقل از پسر شیخ مصطفی اسماعیل می گوید: «یک بار، پدرم در ساختمان رادیو مشغول ضبط تلاوت هفتگی خود بود و هنگام خروج از ساختمان، از ورود ام کلثوم شگفت زده شد. وقتی ام کلثوم او را دید، نزد او رفت تا در مورد آهنگی که به تازگی ضبط کرده بود با او مشورت کند، زیرا احساس می کرد مشکلی در آن وجود دارد. وقتی پدرم حرف های او را شنید، مشکل آن آهنگ را به او گفت.»

عبدالوهاب هم هر وقت که به محضر شیخ محمد رفعت می رفت، شاگرد یا به قول خودش «خادم شیخ» می شد و همچنان شنونده و دوستدار قاریان بزرگی مانند شیخ مصطفی اسماعیل و عبدالباسط عبدالصمد باقی ماند.

طه محمد عبدالوهاب، متخصص مقام ها و صوت ها، داور بین المللی در مصر و جهان عرب، و دارای مدرک دکترا در مقام های قرآنی بود که استاد تعدادی از قاریان برجسته بوده است. عبدالوهاب نزد شیخ محمد رفعت و علی محمود تحصیل کرد. ام کلثوم نزد شیخ ابوالعلاء محمد و زکریا احمد، که هر دو در اصل قاری بودند، و همچنین نزد پدر موسیقی مدرن مصر، شیخ و قاری مصری، عثمان حسن، متولد 1800، تحصیل کرد.

در این زمینه، شیخ محمد متولی الشعراوی تقسیم بندی زیبایی از مکتب تلاوت در مصر ارائه می دهد و می گوید: «هر که خواهان تسلط بر قرائت است، به شیخ الحصری گوش فرادهد، هر که خواهان پاکی صدا است، به شیخ عبدالباسط گوش فرادهد، هر که خواهان خشوع است، به المنشاوی گوش فرادهد، هر که خواهان هنر در تلاوت است، به شیخ مصطفی اسماعیل گوش فرادهد و هر که همه اینها را می خواهد، به شیخ محمد رفعت گوش فرادهد، زیرا او مکتب موسیقی است.»

محمد رفعت

شیخ قاریان، محمد رفعت، با صدایی قوی، متمایز و انعطاف پذیر متمایز بود و می توانست آیه را به راحتی با مقام های مناسب موسیقی و اجرای مناسب تلاوت کند و این احساس را در شما ایجاد کند که گویی تجسم آیه قرآن است.

صفوت عکاشه، کارشناس مقا م های موسیقی می گوید: صدای شیخ محمد رفعت به گام «آلتو» که یکی از گام های آوازی اپرایی است، نزدیک است و صدای او از 18 گام تشکیل شده است و گاهی اوقات می تواند به 21 گام برسد. او گام ها را به سبک سمفونی های موسیقی با یکدیگر هماهنگ می کرد و این امر در تلاوت آیات قصص قرآنی توسط او بسیار مشهود است.

کمال النجمی، منتقد موسیقی، درباره شیخ مصطفی اسماعیل گفت: «او صدایی بی نظیر، فراگیر و قدرتمند داشت و دانش او از مقام ها در میان قاریان، از جمله شیخ رفعت، بی نظیر بود. با این حال، شیخ مصطفی از صدا و دانش خود برای نشان دادن زیبایی و ماهیت معجزه آسای آیات استفاده می کرد.» بنابراین، جای تعجب نیست که ام کلثوم و عبدالوهاب به شیخ مصطفی اسماعیل گوش فرا می دادند و با او دوستی شخصی برقرار می کردند و در نهایت از تسلط او بر مقام ها و اجرا درس می گرفتند.

اما صوت شیخ عبدالباسط عبدالصمد، با حزن و خشوع خاص خود، در مقام صبا می درخشد. به دلیل قدرت صدای او و تأثیر تلاوتش، کارگردان فقید مصطفی عقاد، صوت شیخ عبدالباسط را در فیلم معروف خود «محمد رسول الله (ص)» به عنوان صدای بلال الجبشی، مؤذن پیامبر به کار گرفت. این اذان به دلیل کیفیت تأثیرگذاری صدای عبدالباسط منحصر به فرد بود.

«هنر «گوش دادن» به قرائت قرآن

شیخ محمود الحصری علاوه بر یادگیری اسرار مقام های موسیقی که استادان بزرگ مکتب تلاوت به طور غریزی به آنها پی برده بودند و در تصویرسازی آهنگین معانی قرآن کریم نقش داشتند، توضیح دیگری نیز برای گسترش مکتب تلاوت مصر داشت.

الحصری، به دور از تعصب و جانبداری نسبت به مصر، این تمایز را به یک رسم باستانی و موروثی مصری نسبت می دهد که شاید به زمان فراعنه برگردد، یعنی رسم و آیین های جشن منحصر به فرد مرگ که با ورود اسلام به مصر تعدیل شد، بنابراین هنگام برگزاری «مراسم سوگواری»، خانواده متوفی در آن با تلاوت قرآن با فرد از دست رفته خود وداع می کردند و این مراسم به جشن ها نیز گسترش یافت. زیرا به گفته شیخ الحصری «هر که خود را وقف چیزی کند، در آن به برتری خواهد رسید».

قرائت مصطفی اسماعیل در حضور ملک فاروق

هیچ قاری در جهان وجود ندارد که به سطح قاریان مصری برسد. تلاوت در مراسم تشییع جنازه و عروسی به این قاریان این امکان را داد تا اجرای خود را اصلاح کنند و تلاوت قرآن را به منبع امرار معاش برای قاری مصری تبدیل کرد.

آنچه مصر را در این زمینه متمایز می کند و آن را به «پایتخت تلاوت قرآن» و قاریان آن را به تأثیرگذارترین و مشهورترین قاریان تبدیل می کند، سبک منحصر به فرد اجرا است. بنابراین، در میان حضار می بینیم برخی افراد برای تحسین قاری می ایستند و به شیوه ای که مختص مخاطبان تلاوت قرآن در مصر است، فریاد می زنند یا تشویق می کنند.

نقش این مخاطبان به ابراز «لذت» خود از صدای قاری ختم نمی شود، بلکه گاهی اوقات برای اصلاح مسیر تلاوت مداخله می کنند. این پدیده توجه کریستینا نلسون، محقق آمریکایی، را در کتابش «هنر تلاوت قرآن» جلب کرد، که در آن یک فصل کامل را به این پدیده در زندگی مصریان اختصاص داده است و می گوید: «از چارچوب پیشینه شنیداری فراتر رفته و به بخشی از هسته اصلی عبادات مذهبی و بخشی از روح اعمال فرهنگی و اجتماعی تبدیل شده است.»

شایان ذکر است که مصر از اولین کشورهایی بود که قرآن کریم را از طریق اولین شبکه رادیویی مختص قرآن که در سال 1964 تأسیس شد، پخش کرد. شیخ محمود الحصری اولین کسی بود که کل قرآن را به طور کامل به صورت ترتیل ضبط کرد. ظهور رادیو قرآن به شهرت کسانی که صدای استثنایی و سطح بالایی از مهارت داشتند، کمک کرد و مکتب تلاوت قرآن مصر را از انقراض نجات داد.

انتهای پیام