ضرورت اجرای طرحهای جلوگیری از هدرفت و بازسازی شبکه آبرسانی

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، فاطمه محمدبیگی؛ نماینده مردم قزوین، البرز و آبیک در مجلس شورای اسلامی و قدرت الله مهدیخانی؛ مدیر کل مدیریت بحران استانداری قزوین در برنامه گفتگوی ویژه خبری، وضع فرونشست دشت قزوین و راهکارهای پیشگیری و مقابله با آن و همچنین طرح های آبخیزداری و جلوگیری از هدرفت و بازسازی شبکه آبرسانی را بررسی و تحلیل کردند و به پرسش ها در این باره پاسخ دادند. متن کامل این برنامه به شرح زیر است:

سؤال: تصویری از وضعیت فرونشستی که در دشت قزوین در گزارش به آن اشاره شد، بفرمایید. در گزارش مفصل و تصویری گفتند چه اتفاقی افتاده، چه بخشی از این مناطق الان در وضعیت بحرانی و پرخطر است؟

محمدبیگی: مطالعاتی که به عنوان عضو فراکسیون محیط زیست در مجلس داشتم و بیش از پنج سال است که به نمایندگی از مردم فرهنگ دوست و دارای تمدن مهندسی آب قزوین مثل سایر جا های ایران مطالبه کردم؛ نشان می دهد که ما در ایران پدیده زمین شناختی، اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی فرونشست را به طور جدی در تمام استان ها به جز استان گیلان داریم. خصوصاً در خراسان رضوی، کرمان، اصفهان، فارس، تهران و متأسفانه استان قزوین.

در استان قزوین آن چه بنده بر اساس گزارش سازمان نقشه برداری کشور دارم، حداکثر متوسط فرونشست سالانه آبخوان، متوسط 12 ممیز 9 صدم سانتیمتر گزارش شده که اخیراً این نرخ فرونشست به 17 و نیم سانتیمتر به شکل متوسط در سال رسیده که آخرین آماری که حداکثر فرونشست را نشان داده به عنوان بحران، 34 و هشت دهم سانتیمتر در سال است که نشان می دهد خیلی بالاتر از حد جهانی فرونشست است.

حد جهانی فرونشست چهار میلیمتر در سال گزارش می شود. یعنی ما فاصله زیادی داریم و این نشان می دهد که به شدت بیلان منفی و افت آبخوان را در دشت قزوین داریم. دشتی که از ابتدای تاریخ تأمین کننده غذای قسمت مرکزی البرز و بسیاری از حکومت ها و تمدن ها بوده. تمدن 10 هزار و 500 ساله سگزآباد را در نظر بگیریم. تاریخ قبل از اسلام، عصر آهن و بعد از اسلام هم قزوین به عنوان 54 سال پایتخت شیعه، دشت قزوین تأمین کننده غذای بسیاری از ساکنین شمال غرب کشور ایران بوده، الان هم تأمین کننده 20 تا 30 میلیون نفر از ساکنین استان های تهران، البرز، قم و حتی استان مرکزی علاوه بر استان قزوین است.

این نشان می دهد که دشت قزوین هم به عنوان آبخوان برای ما اهمیت دارد، هم برای تأمین کننده حوزه سد سفیدرود که آبی که به دریای خزر می ریزد و هم به عنوان تأمین کننده امنیت غذایی حدود 30 میلیون نفر؛ بنابراین جا دارد جمله رهبر شهید را این جا تکرار کنم که روزی به آقای بیطرف؛ وزیر وقت نیرو فرموده بودند که آقای بیطرف، به آب دشت قزوین بیطرف نباشید. متأسفانه در حوزه آبخوان در 27 سال گذشته، 42 متر افت سطح آبخوان را داشتیم که آن کشاورز عزیزمان گفت که ما دیگر در زیر 30 تا 40 متر به آب نمی رسیم. هم کیفیت، شوری و سختی آب بالا رفته، هم استان ما به لحاظ ذخایر کشاورزی بیش از 87 درصد آب کشاورزی آن از چاه تأمین می شود.

­

سؤال: آقای مهدیخانی این روند همچنان ادامه دارد یا به ثبات رسیده است؟

مهدیخانی: شاید در چند سال پیش تصور نمی کردیم روزی این اتفاق بیفتد؛ زمینی که با غرور و با ایمان روی آن قدم برمی داریم روزی خالی شود. شاید در فیلم ها یا در کتاب ها می خواندیم که احتمال دارد زمین خالی شود و هر چه روی زمین است؛ زمین آن را ببلعد، ولی امروز متأسفانه در استان قزوین شاهد هستیم که در جنوب قزوین؛ جنگل فتح آباد شکاف هایی به طول چندین کیلومتر و عمقی که مشخص نیست، هر چقدر هم تلاش کنیم، بحث فرونشست برگشت پذیر نخواهد شد مگر این که همت کنیم وضعیت فعلی را حفظ کنیم.

تا امروز در هیچ جای جهان این اتفاق نیفتاده. استان قزوین هم متأسفانه جزو 10 استانی است که درگیر فرونشست شده؛ از سال 98 تا 400، کلاً 17 سانتیمتر فرونشست در استان قزوین داشتیم. از سال 400 تا 403 این میزان به 30 سانتیمتر در سال رسیده است. در بعضی کشور ها یک تا دو سانتیمتر دنبال چاره هستند، بحران اعلام می کنند، در صورتی که امروز شاهد هستیم خیلی از استان های ما مثل استان کرمان، شهرستان برمان؛ به 42 سانتیمتر رسیده، یا وسعت استان گلستان در مناطقی از گرگان شاید وسیع ترین بخش ما باشد.

سؤال: شما در اداره کل مدیریت بحران استان اقدام خاصی انجام دادید؟

مهدیخانی: اقدامات ما این بوده که دوستان سازمان زمین شناسی؛ سازمان نقشه برداری را دعوت کردیم، مناطق را به صورت میدانی پایش کردند. این اطلاعات در اختیار ما گذاشته شده است. با دوستان شرکت آب منطقه ای و جهاد کشاورزی دنبال راه چاره هستیم که وضعیت فعلی را حفظ کنیم.

سؤال: از کی دنبال راه چاره هستید؟

مهدیخانی: از سال 97 تا 400 دنبالش بودیم. مقطعی من در مجموعه نبودم، دوستان دیگر پیگیر این موضوع بودند. اخیراً هم باز ما پیگیری های خود را از دستگاه های متولی چه صنعت و معدن، جهاد کشاورزی و سایر دستگاه ها...

سؤال: الان در این 7 - 8 سال به راه چاره نرسیدند؟

مهدیخانی: راه چاره داشتیم، ولی استان قزوین از استان هایی است که بالای 90 درصد آب از زیر زمین تأمین می شود. در استان قزوین خیلی رودخانه و سایر آب ها که بتوانیم آب سطحی داشته باشیم نداریم و چاره ای هم نداریم. یعنی اگر تعدادی از این چاه ها علیرغم این بالای چهار هزار چاه مسدود شده و بخشی هم در دست اقدام است. چهار هزار و خرده ای هم که کنتور هوشمند گذاشتند. دو هزار و خرده ای هم باز در دست اجراست. چار ه ای هم نیست؛ یا باید کلاً بحث توسعه کشاورزی را در استان تعطیل کنیم، دنبال راهکاری باشیم برای کشاورز ها یا همین روند را باید حفظ کنیم.

سؤال: یعنی از سال 97 تا الان جلسات متعددی که گذاشتید به این رسیدند که کشاورزی را تعطیل کنیم؟

مهدیخانی: کشاورزی را تعطیل نکنیم. دنبال این باشیم که بتوانیم محصولات آب بر را از استان خارج کنیم. تغییر الگوی کشت را در استان قزوین داشته باشیم. محصولاتی که آب بر است مثل خربزه، هندوانه یا سایر محصولات، در استان چاره ای نداریم جز این که...

سؤال: الان شده و این اتفاق افتاده؟

مهدیخانی: جهاد کشاورزی، بخش هایی را پیگیری کرده، انجام داده است.

سؤال: کل تصمیمی که گرفته شده این است که الگوی کشت را بیاییم؟ اتفاق دیگری نیافتاده؟

مهدیخانی: فعلا نه.

سوال: جالب نیست به نظر شما از سال 97 تا الان چطور؟

محمدبیگی: امسال به علت تحقق نیافتن حق آبه استان قزوین، از سد طالقان و کم آبی ها و خشکسالی ها، سی درصد کشاورزان ما از هشتاد هزار بهره بردار، متاسفانه از کشت گندم و سایر کشت ها خودداری کردند و ضرر و زیان زیادی به کشاورزان رسید. دو مرحله خدمت وزیر کشاورزی و وزیر نیرو رسیدم، حتی سوال از وزیر مطرح کردم. در پاسخ به این سوالات ما دو مرحله آبخوان برای آبخوان دشت قزوین؛ 15 میلیون مترمکعب، 20 میلیون متر مکعب آب آزاد شد، ولی جالب است قبل از این که سد طالقان ساخته شود، آماری دارم که نشان می دهد 278 میلیون متر مکعب در سال حق آبه استان قزوین بوده، رها می شده در دشت، سد را به بهره برداری می رسانند. سال 85 سهمیه ای می دهند 210 میلیون متر مکعب، شامل 60 میلیون متر مکعب آب شرب، 150 میلیون متر مکعب کشاورزی. چقدر سهم حق آبه کشاورزی محقق شده؟ بین 40 تا 53 درصد. آخرین آماری که داریم 53 درصد آب کشاورزی، حدود 80 میلیون متر مکعب آن هم با تقاضا های مکرر نماینده، استاندار، مدیر کل مدیریت بحران انجام شده.

سوال: حق آبه ای است که برای شما نیامده، آبی که موجوده؟

محمدبیگی: حق آبه کشاورزی بوده. آن آبی که آزاد نشده، 60 میلیون متر مکعب شرب آزاد شده. چون شرب آب واجبی است، ولی حق آبه کشاورزی آزاد نشده. سوال من این است اگر قرارست از حق آبه ما کم شود و به میزان کمبود آب تهران و البرز که پایتخت نشین هستند، آب شرب نیاز امنیتی – اجتماعی و زیست محیطی است، اما آیا با تامین آب و انحراف آب از سد طالقان به سمت تهران، دشت قزوین که تشنه می شود، آیا به فکر امنیت غذایی خود ساکنان تهران و البرز نباید باشیم، این سوالی بود که من از وزا کردم.

سوال: پاسخ دادند؟

محمدبیگی: نه. متاسفانه بیشتر تامین آب از طریق مدیریت تنش آبی مدنظر بوده، مثل طرح های انتقال آب و بهره برداری از چاه ها که باز هم فشار زیادی به سفره زیرزمینی وارد می کند. حتی گفتم اگر آبی که به تهران میدید، می برد برای انتقال آب شرب باز چرخانی پساب تهران را به استان قزوین بدید، حتی آن هم محقق نشده. در حکمرانی آب متاسفانه خوب عمل نکردیم. عملکرد بخشی و جزیره ای بوده، مبتنی بر راه حل های مقطعی و منطقه ای بوده و کل نگر فکر نشده، به این علت الان تا 5 سال آب شرب تهران را تامین کردید، خشکسالی بیشتر شود، این دفعه می خواهید چکار کنید؟ باید مجموعه ای از سیاست های حکمرانی آب شامل اصلاح الگوی کشت، روش های دانش بنیان کم آب بر برای کشاورزی. چون بیش از 80 درصد آب، برای کشاورزی مصرف می شود که عمدتا تبخیر می شود و به محصولات مان هم نمی رسد به خاطر کانال های روباز یا آبیاری سنتی. در حالی که با آبیاری های نوین و هوشمند که امروزه در دنیا و خود استان قزوین به کارگیری می شود.

اگر دولت تسهیلات و آموزش بدهد. اگر جهاد کشاورزی محکم بایستد در کنار کشاورزان و حمایت کند. تسهیلات بانک ها به جای آن که برود سرمایه گذاری ملک و مسکن برای بانک ها کند، بنگاه داری بانک ها، بیاد تسهیلات را بدهد به بخش کشاورزی و آبیاری های جدید، دانش بنیان مصرف آب کشاورزی را تغییر دهیم، متاسفانه شاهد روش های مقطعی هستیم. از سمت دیگر هم ما خسارت کشاورزانی که در این مدت حق آبه شان به آن ها نرسیده، تعیین تکلیف نشده. این سوالی بود که از وزیر نیرو و وزیر کشاورزی کردم، ولی هنوز پاسخی برای خسارت های ناشی از کاهش کشاورزی که در استان قزوین بیش از 2 هزار سال است کشاورزان آبا و اجدادی روی این زمین ها کشاورزی می کنند ولی مجبورند بشوند کارگر، بیکار یا از بیمه بیکاری استفاده کنند.

سوال: آقای مهدیخانی اشاره کردند به حق آبه ای که نمی آید از سد طالقان. آبی که موجود است به صورت بی رویه همچنان برداشت می شود، درست است؟

مهدیخانی: متاسفانه یکی از علل فرونشست، برداشت بی رویه آب های زیرزمینی است، هم در استان قزوین و هم در سایر استان ها. امروزه میزان آبی که از زیر زمین استخراج می کنیم، 2 میلیارد متر مکعب است، میزان بارش و سایر موضوعاتی که دوستان شرکت آب منطقه ای محاسبه کردند جایگزین می شود. یک میلیون و 650 میلیون مترمکعب، سالانه 350 میلیون متر مکعب منفی آب در استان قزوین داریم. این وضعیت استان قزوین است. تنها راهی که خانم اشاره داشتند فقط اصلاح الگوی کشت است و همراهی و همکاری کشاورزان، به شرط این که بخشی از آب ما از سد طالقان به استان قزوین تامین شود.

سال 41، دشت قزوین را ممنوعه اعلام کردند که هیچ چاهی حفر نشود. به شرطی که آب از سد طالقان به کشاورزان تامین شود. یک بخش هایی خود ما ها مقصر بودیم. در مقطعی اجازه دادیم کشاورز چاه حفر کرده، حتی تقدیرنامه هم به او داده ایم. اگر کشاورزی که چاه مجاز داشت، پول آب می داد، به عنوان مثال، 5 تن گندم در هکتار برداشت می کند. کشاورزی که چاه غیرمجاز داشت 7 تن بود، به او تقدیرنامه هم دادیم، تشکر کردیم. مقطعی گفتیم همه چاه ها مسدود شود نارضایتی ایجاد کردیم، خودمان مقصر بودیم.

سوال: آماری از چاه های غیرمجاز در دشت قزوین دارید؟

مهدیخانی: در دشت قزوین حدود 4 هزار و 354 حلقه در طی 20 سال گذشته مسدود شده، غیر مجاز بوده. 4 هزار و 291 حلقه چاه که کنتور هوشمند نصب شده. 2 هزار و خورده ای هم در دست بررسی است برای نصب کنتور هوشمند.

سوال: برداشت بی رویه ای که اتفاق می افتاد نمی شد کنترل شود؟

مهدیخانی: کنترل می شود. چند سالی است که خشکسالی داریم. یا باید کشاورزی را تعطیل کنیم، آب های زیرزمینی را دست نزنیم. در استان قزوین آب های سطحی نداریم، خیلی کم است. 3-92 درصد آب هایی که حوزه کشاورزی، صنعتی، شرب استفاده می شود از آب های زیرزمینی است. 7-8 درصد آب های ما سطحی است. آبی هم نداریم که مثال برای فلان منطقه آبی داریم می توانیم همان آب را به کشاورز دهیم و چاه های مان تعطیل کنیم. آب های زیرزمینی را دست نزنیم. وضعیت فرونشست را به همین منوال حفظ کنیم، وگرنه وضعیت ما بدتر از این خواهد شد.

سوال: الان دست روی دست بگذاریم ببینیم کی فرومی ریزد؟

مهدیخانی: یک سری تصمیمات کلان می خواهد. آقایون سیاسی و در تهران برای این بحران چاره اندیشی شود. فقط استان قزوین نیست استان های دیگر هم درگیر هستند.

سوال: به عنوان مدیر کل بحران استان این را منعکس کردید؟

مهدیخانی: بله منعکس کردیم. حتی بعضی جا ها می خواهید ساخت و ساز کنید، پیوست بحران را داشته باشید. آن جا هایی که جزو مناطق فرونشست است ساخت و ساز نشود.

سوال: تصمیمات شما فقط جنبه توصیه ای دارد؟ رعایتش اجباری ندارد؟

مهدیخانی: حوزه کاری ما نمی تواند، آقای استاندار، معاون عمرانی است، بعد در حد وزیرست. این که یک مدیر کل، تصمیم گیرنده در استان باشد.

سوال: نه این که تصمیم گیر باشید به عنوان یک دستگاه تخصصی در حوزه بحران بگویید بحران و خط قرمزست؟

مهدیخانی: این اعلام شده.

سوال: بقیه دستگاه ها وقتی شما اعلام می کنید کلام شما معتبرست روی آن تصمیم می گیرند؟

مهدیخانی: معتبرست و تصمیم می گیرند، ما چاره ای نداریم فعلا.

سوال: چه تصمیمی؟

مهدیخانی: بحث تغییر الگوی کشت است. کشاورزی را بخواهیم تعدیل کنیم، 10 درصد نیاز تهران و حتی ملی را ما در حوزه کشاورزی تامین می کنیم. اگر بخواهد تعطیل شود، پشت بند آن تبعات سیاسی، اجتماعی و امنیتی دارد.

سوال: نکاتی که می فرمایید به عنوان راه حل نکاتی است که مثل مال این است که احتمال می دهیم ظرف یک دهه آینده احتمال فرونشست سنگین در این منطقه وجود دارد. سراغ راهکار ها می رویم، ما الان به مرحله برگشت ناپذیر رسیدیم که بحران شده و این نسخه ها مال خیلی وقت پیش از این می بایست باشد؟

محمدبیگی: از دهه 40، قزوین دشت ممنوعه اعلام شده و کار هایی شده. از جمله تعیین حق آبه کشاورزی، طرح آبرسانی شرب از آب طالقان به 194 روستا و 16 شهر، پلمپ چاه های غیرمجاز که تا الان عددی که من دارم، 3 هزار و 700 حلقه چاه غیر مجاز با ظرفیت 269 میلیون متر مکعب مسدود شده و تا الان هم بیش از 3 هزار و 800 دستگاه کنترل هوشمند برای کنتور آب نصب شده که 325 میلیون متر مکعب صرفه جویی تا افق 450 را داشته. طرح های کنترل برداشت تا الان 64 درصد پیشرفت داشته.

سوال: روی فرونشست تاثیر مثبت داشته؟

محمدبیگی: نه. چون این طرح نسبت به مقیاس بحران کوچک است. باید حکمرانی کلی در نظر بگیریم، که نیاز به تثبیت حق آبه کشاورزی برای استان قزوین داریم. چون زیست بوم کشاورزی قزوین برای قزوینی ها نیست. نیاز 5 تا 10 استان کشور با جمعیتی 20 تا 30 میلیون نفر را تامین می کند. 4 درصد گوشت قرمز، 10 درصد تخم مرغ، 7 درصد گوشت سفید، در 5 محصول کشاورزی رتبه های اول تا ششم کشور را داریم، نمی توانیم به تامین آب کشاورزی دشت قزوین بدون واکنش بمانیم. تکمیل طرح آبرسانی شرب از سد طالقان که برای 20 سال پیش بود که در 5 سال گذشته این را از یک فاز به هشت فاز تقسیم کردیم. سه فاز تا الان انجام شده، آخرین فازش با مشارکت اوقاف 16 همت پول گذاشته شده تا ان شاءالله تاکستان خط لوله 300 کیلومتری ما به بهره برداری خواهد رسید تا سال 406 که نزدیک 15-16 سال با پیشرفت 8 درصد متوقف شده بود که الان به پیشرفت حدود 25 درصدی رسیده است.

سوال: با این همه، روی این فرونشست تاثیری نداشت؟

محمدبیگی: خوبی این است که این طرح آبرسانی، سفره زیرزمینی را 5-6 درصد تامین می کند. بعد اصلاح الگوی کشت که هنوز وزارت کشاورزی نتوانسته طرح های لازم را خوب اجرا کند. نکته دیگر، جلوگیری از هدررفت منابع آبی است. یک بار صحبت های شهردار تهران را گوش می کردم. آماری ارائه دادند که از حدود 9 میلیارد متر مکعب آب تولیدی شرب کشور، 32 درصد در شبکه توزیع به دلایل فنی و مدیریتی هدر می رود که می گفتند اگر این هدررفت منابع آب از شبکه های پوسیده آب شرب در شهر تهران اگر حل شود، اصلا نیازی به انتقال آب از سد طالقان نداریم. ظرفیت سد طالقان را می دهیم به آب شرب تهران. این میزان می شود 7 درصد از هدررفت آب تهران. یعنی با طرح های جلوگیری از هدررفت و بازسازی شبکه آب. یعنی می گویم اگر شهرداری تهران الان بیاد طرح های جلوگیری از هدررفت آب را اجرا کند، من قزوینی آبخوان دشتم تامین می شود.

سوال: آب سد طالقان چند وقت است می آید به تهران؟

محمدبیگی: از سال 85 قسمتی از سد طالقان؛ این طرح شروع شده منتها در پنج سال گذشته

سوال: کی عملیاتی شده که آب می آید؟

محمدبیگی: این را باید آب منطقه ای بگوید ولی در طی چند سال اخیر به علت خشکسالی های بسیار بالا، در مجموع میزان انتقال آب از سد طالقان به استان تهران و البرز به شدت افزایش یافته و دو تونل عظیم در حال انتقال آب است و جالب این است که اگر فقط پنج درصد از سامانه لوله کشی آب شهر های بزرگ؛ همین تهران، کرج، قزوین و ... را بتوانیم کنترل کنیم، فقط پنج درصد از بازیابی این هدررفت؛ 450 میلیون مترمکعب در سال آب را برای ما حفظ می کند. این یعنی بیش از نیاز دشت قزوین؛ دشت قزوینی که با حدود 278 میلیون مترمکعب آب آن تأمین می شد.

سؤال: این الان به فرونشست شما هم کمک می کند یا نه؟

محمدبیگی: به شدت کمک می کند.

سؤال: مگر نمی گویند برگشت ناپذیر است؟

محمدبیگی: سفره های زیرزمینی بر اساس زمین شناسی، جنس های متفاوتی دارند. بعضی ها بحث تخلخل سفره های زیرزمینی است. بعضی رودخانه های زیرزمینی است. اگر این صفحه به اصطلاح پزشکی، کُلَپس یا بسته شود، دیگر این صفحه باز نخواهد شد، اما در بعضی جا ها که تخلخل و قابلیت بازیابی وجود دارد، امکان احیا هست ولی مقاله ای که از یکی از دکتر های متخصص آب قزوین؛ دکتر شیما کبیری تهیه کرده بودند که در اجلاس جهانی آب هم رتبه آوردند. در آن مقاله درج شده که برای جلوگیری از فرونشست، ظرف 47 سال، این 34 سانتیمتر فرونشستی که الان داریم و ایجاد شده، اگر بخواهیم جبران کنیم، حداقل 200 سال وقت لازم داریم. این طور نیست که اگر من الان در 47 سال آب را مصرف و سفره را خالی کردم، طی 47 سال پر کنم. بازگشت آن در قسمتی برگشت ناپذیر است. در قسمت های برگشت پذیر، بیش از دو قرن زمان لازم است آن هم برای چه استانی؟

استانی که 11 تا 14 درصد آثار تاریخی کشور را در خود جای داده، فرهنگ و تمدن ایرانی - اسلامی، آثار تاریخی ثبت جهانی در استان ما واقع شده. 1400 اثر تاریخی است که این زلزله ها و لرزه ها، بلعیدن ها و فرونشست هایی که ایجاد می شود، تاریخ و تمدن ایران را در خود فرو می برد. فقط یک باغ یا زمین کویر نیست. روی آثار تاریخی ما نمی شود قیمت گذاشت به لحاظ ارزش ریالی و دلاری. مسجد جامع عتیقی که در زمان زندگی ائمه (ع) هم در استان ما ایجاد شده با چه قیمتی می توانی جبران کنی، وقتی در اثر فرونشست، فرو بریزد.

بحث فرونشست؛ بحث فرهنگی، تمدنی، اجتماعی و اقتصادی است. مشاغل ما بیکار می شوند. کشاورزی؛ در خون قزوینی هاست. صنعت؛ یکی از بزرگترین نشانه های استان قزوین است. چهار هزار کد اقتصادی در استان قزوین داریم. الان خیلی از صنایعی که داریم آب بر است، باید چه کار کنیم؟ 1- دیگر به صنایع آب بر جدید اجازه توسعه ندهیم. 2- صنایع آب بر موجود را باید از بازچرخانی پساب که در برنامه هفتم در قانون آوردیم؛ استفاده کنیم. تازه صنایع ما شروع کردند به بازچرخانی پساب ها که این هم خیلی ضعیف است.

باید دولت، مجلس و قوه قضائیه محکم برای جلوگیری از فرونشست بایستند. اولاً طبق گفته همکارمان، باید جلوگیری کنیم از اضافه شدن میزان فرونشست، آن میزانی هم که درگیر آن شدیم، اگر برگشت پذیر است، به سرعت آبخوان داری کنیم. بودجه آبخوان داری و آبخیزداری در بعضی کشورها، 20 برابر ایران است. اگر همین طرح های ساده ای که سنگ چین می کنند، جلوی حرکت رود را کمی می گیرند که رود در جا هایی ایست می کند و در زمین فرو می رود و سفره ها را تغذیه می کند. یا بند هایی که در بین رودخانه ها گذاشته می شود، نه این که استان قزوین رودخانه ندارد؛ دینه رود، الموت رود، خررود، شاهرود بزرگ که دهانه سفیدرود را از استان قزوین داریم و جالب این است با وجود این رودها، ما تشنه لبانیم و خلاصه این آب از جلوی ما می گذرد و می رود و ما همچنان در عدم حکمرانی صحیح آب و عدم انطباق الگوی مصرف و توسعه با ظرفیت اکولوژیک آب رنج می بریم، در حالی که تمدن قزوین چیز دیگری است. دو تا سه دقیقه وقت بدهید راجع به مهندسی آب قزوین در تمدن چندهزار ساله صحبت کنم.

سؤال: اگر وقت بدهیم بیشتر حرص می خورید؛ چون از کجا به کجا رسیدیم است؟

محمدبیگی: قدیمی ترین قنات های دوهزار ساله قزوین باید دوباره احیا شود. ما بیشترین تعداد آب انبار ها را در کشور داریم. قزوین معروف به شهر آب انبارهاست. باغستان قزوین طبق سفرنامه ناصر خسرو، باغ مدور گرد در دور شهر است برای کنترل سیلاب ها و ذخیره آب پاییز و زمستان بنا شده بود و آب و هوای شهر را تلطیف می کرد. مهندسی آب ویژه که در سیل 98 برای اولین بار با چشم خود دیدیم که آن سیلاب عظیمی که از کوه های بالای شهر آمد، چطور در این کرت های باغستان فرو رفت، مهار شد و عجیب از سیل نجات پیدا کرد. تازه بعد از هزار و 500 سال فهمیدیم که گذشتگان ما چرا باغات قزوین را به شکل مربع و کرت، کرت درست کرده بودند. به عینه دیدیم مهندسی آب را. در همین قلعه الموت، کوزه ها و لوله های سفالی طوری بوده که از پایین آب را می کشیدند تا قله و تا چندین ماه آب را ذخیره می کردند. چنین تمدنی داریم. الان حتی مهندسی قدیمی آب خودمان را هم فراموش کردیم. به تلفیقی از روش های نوین و احیای روش های سنتی برای آب دشت قزوین نیازمندیم.

سؤال: الان برداشتم این است؛ این شرایطی که می بینیم؛ این که اصلاً احیا شود و برگردد که تقریباً می شود گفت محال است؟

مهدیخانی: بله.

سؤال: چقدر می شود امیدوار بود که تا حدودی بشود حداقل جلوی آن را گرفت، به نظرمی رسد این هم اتفاق نمی افتد الان؟

مهدیخانی: چرا، یک سری اقداماتی انجام شده است.

سؤال: نتیجه اش مهم است؟

مهدیخانی: اگر این اقدامات انجام نمی شد، چه بسا الان 30 سانتیمتر ما به 40 تا 50 سانت هم می رسید.

سؤال: الان شما می گویید در سال 1375 از 13 میلیارد به 10 میلیارد مترمکعب حجم مخزن آب استان کاهش پیدا کرده، نتیجه اش را اینجا باید ببینیم. یعنی هر اقدامی هم انجام داده باشی وقتی اثر نداشته باشد می خواهیم چه کار؟

مهدیخانی: نه این که اثر نداشته باشد، اقداماتی که در این حوزه اتفاق افتاده؛ چهار هزار و 354 حلقه چاه غیرمجاز مسدود شده. نتیجه شده که 936 میلیون مترمکعب آب ذخیره شده، بحث نصب کنتور هوشمند جلوگیری می کند از برداشت غیرمجاز آب، جایگزینی 21 درصد انهار سنتی استان با لوله های انتقال آب در راستای جلوگیری از فرونشست بوده. نوسازی 2300 کیلومتر از کانال های آبیاری دشت قزوین که 70 درصد طول کانال های آبیاری استان است. توسعه کشت های گلخانه ای و ساخت 115 هکتار گلخانه در استان قزوین اتفاق افتاده، یا گسترش طرح استفاده از سایبان در باغات، یک جا هایی در باغات این اتفاق افتاده است. باز جلوگیری از تبخیر است. اینها اقداماتی بوده که انجام شده، اگر نمی شد چه بسا که وضعیت ما خیلی بدتر از این بود که الان هستیم.

سؤال: فکر می کنید چقدر فرونشست را با این اقدامات عقب انداختید؟

مهدیخانی: باید کارشناسان زمین شناسی نظر دهند. اگر این اتفاق نمی افتاد، بالای 90 درصد آب ما در سه حوزه؛ صنعت، کشاورزی، شرب را از زیر زمین استخراج می کنیم. رودخانه شاهرود را فقط یک بخشی ساکنین اطراف رودخانه برای برنج کاری استفاده می کنند، بقیه می رود سمت استان گیلان. چند سال پیش حتی درگیر همان آب بودیم برای منطقه طارم. دو تا سه چاه می خواستیم برای همان منطقه برای کشاورزی بزنیم، اجازه نمی دادند آبی که از استان قزوین عبور می کند بتوانیم برای منطقه طارمی که به شدت نیازمند این آب بود، استفاده کنیم.

سؤال: ولی الان شرایط دشت قزوین بحرانی است به لحاظ فرونشست. آیا الان به صورت بسیار سختگیرانه راجع به برداشت، نصب کنتور های هوشمند و مسائلی از این دست به صورت بسیار سختگیرانه مراقبت و عمل می شود؟

مهدیخانی: در مورد مردم بسیار سختگیرانه عمل می شود، اما تعجب می کنم گاهی چرا بعضی ها مجوز های خیلی بزرگی می گیرند از خارج از استان قزوین هستند، به نظرم اینها مردم نیستند. از خارج استان قزوین می آیند در داخل استان ما مجوز می گیرند، حفر چاه هم می کنند. طرح های بزرگ ملی کشاورزی را هم انجام می دهند و جالب است ساکنان بومی مثلاً طارم، نمی خواهم خیلی باز کنم، خود آن عزیزان می دانند، ساکنان اصلی کوهین، خودشان نمی توانند از این طرح ها بهره برداری کنند، بعد عزیزی از یک استان دیگری می آید حقابه هم می گیرد، چاه هم حفر می کند و کارش هم پیش می رود.

سؤال: چطور می تواند این کار را انجام دهد؟

محمدبیگی: چند بار از این طرح ها جلوگیری کردیم. الحمدلله سامانه قضایی استان جلوی بعضی ها را گرفتند، اما بعضی جا ها متأسفانه شاهد رانت های اطلاعاتی هستیم که برخی می آیند در استان ما حقابه بومی ها را می گیرند. این یکی از مظلومیت های استان قزوین است. در مورد شاهرود حقابه ما از شاهرود در مقایسه با استان های گیلان و زنجان بسیار کم است. با سد هایی هم که استان زنجان الان در بالادست به رودخانه های برزی آباد، ابهررود و ورودی شاهرود ما از سمت سرچشمه های کردستان و زنجان زده شده. چند بار اعلام کردم، اگر سد بورمانک در منطقه طارم سفلی زده نشود که از دهه هشتاد روی زمین مانده، البته ما سه سال اخیر موافقت اصولیش را گرفتیم. ماده 23 الان در حال اجراست. اگر این سد زده نشود، طارم دارای قلعه 2 هزار ساله سمیران، باید از سکنه خارج شود. طارمی که 90 درصد زیتون کشور را تولید می کند از سکنه باید خالی شود و این خیلی خطرناکه. در تشریح جزئیات حق آبه استان قزوین از سد طالقان و شاهرود حق مردم استان قزوین رعایت نشده، بار ها این را داد زدم و پیامد های این هم فقط به این محدود نمی شود، شاید نیاز باشد در مورد بحث زیست محیطی هم.

سوال: حالا می رسیم، این نکاتی که رانت های خاص که از استان های دیگر می آیند به قزوین شما در جریانید؟

مهدیخانی: من خیلی در جریان نیستم.

سوال: خیلی هم علاقه مند نیستید که در جریان باشید؟

مهدیخانی: خیلی ارتباطی به حوزه کاری ما پیدا نمی کند که بخواهیم ورود کنیم.

سوال: شما در بحرانی قرار گرفتید که مدیریت آن با شماست؟

مهدیخانی: خیلی موضوعات است که ما خبردار نمی شویم، از خارج از استان افرادی؟

سوال: الان خبردار شدید شما خبردار شوید می توانید کاری کنید؟

مهدیخانی: فقط می توانیم از دستگاه قضائی پیگیری کنیم.

سوال: تا الان موردی نبوده که پیگیری کنید؟

مهدیخانی: نه در حوزه ما چیزی نبوده که بخواهیم از دستگاه قضائی پیگیری کنیم.

سوال: بوده است نه؟ چیزی نبوده؟ بوده است، شما بی اطلاع بودید ظاهرا؟

مهدیخانی: شاید من بی اطلاع بودم.

سوال: این از کم کاری شماست؟

مهدیخانی: نه.

سوال: چرا بی اطلاع باشید؟

مهدیخانی: همه قرار نیست همه موضوعات را ...

سوال: چون موضوع بحرانی است و مدیریت بحران هستید شما، یک بحرانی در استان است و مدیریتش با شماست. در راستای تشدید بحران، عده ای می آیند با اسم مجوز های خاص کار های خاص انجام می دهند. این در حوزه مسئولیت شما نمی آید به نظرتان؟

مهدیخانی: همه موضوعات به حوزه کاری ما برنمی گردد، قانونی که خود مجلس برای حوزه بحران نوشته، بیشتر موضوعات و حوادث غیرمترقبه است.

سوال: فرونشست هم ظاهرا به شما مربوط نمی شود؟

مهدیخانی: فرونشست از حوادث نوظهوری است که ما اخیرا با آن درگیر شدیم، خیلی از حوادث از خلقت بشر مثل زلزله و خشکسالی ...

سوال: فرونشست در حوزه مدیریت شماست؟

مهدیخانی: پیگیری می کنیم. در حوزه کاری ماست، این که خارج از استان بیاید در استان، از رانت استفاده کند، نه خیلی ارتباط با حوزه کاری ما دارد. اگر خبردار شویم و به حوزه کاری ما ارتباط داشته باشد، قطعا پیگیری می کنیم.

سوال: این را اطلاع ندارید؟

مهدیخانی: نه من این را اطلاع نداشتم.

سوال: می گویند پیگیری می کنند اگر خبردار شوند؟

محمد بیگی: یک سری دوستان در آب منطقه جلویش را گرفتند و یک سری هم باید کنترل شوند. در تایید فرمایشات آقای مهدیخانی عرض کنم کشور ما نیازمند تدوین مقررات ملی فرونشست زمین است. این مقررات می تواند در دولت تدوین شود. در قالب مقرره که است، یک قسمت هایی است در دولت، در مجلس می تواند تبدیل به قانون شود. اگر دولت این ها را لایحه کند و به مجلس بیاورد، یک قسمتی را در برنامه هفتم درباره بازچرخانی و جلوگیری از هدررفت آب و سامانه های آبیاری نوین آوردیم ولی مقررات جامعه یکپارچه با مدیریت داده ها و حکمرانی، کل نگر نیست. نیاز دارد که نقشه های خطرفرونشستی بیاد، سازمان بحران، وزارت کشور، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت نیرو این ها را تبدیل به لایحه کنند. با سازمان محیط زیست در مجلس تبدیل به قانون شود. قانون هایی در سه مرحله کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت، بحث بحرانی و اورژانسی باید در نظر گرفته شود و هم اقدامات میان مدت و اقدامات بلند مدت بالای 50 سال که برای نسل آینده.

سوال: این همه علاج این ماجرا نخواهد بود؟

محمد بیگی: متاسفانه بعضی چیز ها برگشت ناپذیرست. بحث آب در استان قزوین و کشور ایران، چون در منطقه نیمه خشک واقع شده، بحث تمدنی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و بین نسلی است. بنده به عنوان نسل فعلی مدیر و مسئول این جامعه مکلفم برای زیست هزار ساله آینده تمدنی آینده ایرانیان طوری نقشه بریزم که هزار سال آینده هم، آیندگان بگویند احسن به پدران و مادران ما که این طرح ها را ریختند که آب به ما برسد. همچنان که وقتی سامانه آب باغستان قزوین را می بینیم، آب انبار ها را می بینیم، قنوات را می بینیم، درود می فرستیم به مهندسی آب هزار سال پیش ولی متاسفانه روند توسعه سریع و بعضی سند های توسعه پایدار خیلی چاره کار نبوده و نیست.

سوال: هزار سال که هیچ معاصرین خودمان؟

محمد بیگی: همین معاصرین پنج تا ده سال آینده را مدیریت کنیم، ولی بحث های زیادی است، بحث الزام توسعه به رعایت ظرفیت آبی زمین، حفاظت از آبخوان ها، افزایش طرح های آبخیزداری، کشت گیاهان ویژه مناطق کویری برای جلوگیری از خالی شدن هم سفره ها و گیاهانی که تخلخل ایجاد کنند، زمین را حفظ کنند، همه این هاست.

سوال: نقاطی است در دشت قزوین که ممنوعیت کشت وجود داشته باشد؟ ممنوعیت حتی سکونت داشته باشد؟ اعلام کرده باشید، این ها را مشخص کرده باشید؟

مهدیخانی: نه. آخرین نقشه های فرونشستی که گرفتیم متاسفانه 134 روستای ما در آن محل ذون فرونشست است. 340 کیلومتر تاسیسات است. وزارت نیرو، هفتاد کیلومتر راه آهن، فرودگاه، نیروگاه ماست، یک بخشی از شرکت نفت است و جایی هنوز اعلام نشده، منطقه ممنوعه برای سکونت باشد ولی این تهدیداتی است که استخراج شده، به دستگاه متولی اعلام شده و این تهدیدات در استان است. بعضی وقت ها ما هر لحظه احتمال می دهیم که مسیر هایی که در بیشترین، فقط بحث نقطه خاصی نیست، شش تا شهرستان ما درگیر فرونشست است. یک جا هایی مثل آبیک و بوئین زهرا بیشترست. جایی مثل آوج فعلا در حد سه یا چهار سانتیمترست. منطقه آبیک و بوئین زهرا بیشترست، جنگل های فتح آباد. بحث روستا هایی که آثار و عوامل شکستی ها در ساختمان ها مشخص است، اخطار های لازم و ساختمان هایی که اتفاق می افتد، بعضی ها نیاز به بازسازی دارد از طریق سازمان مسکن پیگیری می کنیم. جایی که ممنوعیت سکونت باشد، فعلا در استان قزوین نداریم.

سوال: بحث گرد و غبار و از بین رفتن پوشش گیاهی هم خیلی موضوع مهمی است آن هم متاثر از ماجرای خشکسالی و فرونشست است و این چقدر می تواند خود قزوین و استان های اطراف را درگیر کند؟

محمد بیگی: دشت قزوین 5-6 استان را متاثر می کند، یکی کمبود آب که گفتیم، دومی بحث امنیت غذایی و سومی آلودگی محیط زیستی است، همان کانون هایی که یک روز گندم، انگور کشت می شد، دامداری وجود داشت ریزگردی وجود نداشت، الان به دلیل خشکسالی بی رویه و کاهش حق آبه کشاورزی استان قزوین به شدت در حال پیشرفت و کویری شدن از جهت بیابانی شدن و بیابان زایی در حال انجام است، تالاب الله آباد آبیک که روزی مامن نشستن مرغ های سیبری و بسیاری از پرندگان کمیاب بود که بنده این توفیق داشتم و دیدم 5-6 گونه نادر از پرندگان در تالاب که قسمت صالحیه که یک بخش کمی مانده الان تبدیل به کویر الله آباد شده، کویری باد بوزد ریزگرد ها چشم تهرانی ها، کرجی ها، قمی ها و حتی استان مرکزی علاوه بر استان قزوین از ریزگرد ها پر خواهد کرد و اشک مردم را در خواهد آورد، علاوه بر گرسنگی، علاوه بر خطر امنیت غذایی، بحران تنفسی، مشکلات و بیماری های ناشی از آلودگی های زیست محیطی گردو غبار ما را خواهد گرفت، الان قرار بود در طرح کشت درختان غیر مثمر برای جلوگیری از بیابان زایی در کویر الله آباد ما کاشت درخت داشته باشیم که آن طرح عملا شکست خورده، من دوبار بازدید رفتم متاسفانه اتفاقی نیافتاده.

سوال: اقدام فوری که عاجل شود و انجام داد، چیزی به ذهن تان می رسد؟

محمد بیگی: تثبیت حق آبه استان قزوین، سرعت عمل در بستن چاه های غیر مجاز و بحث بازچرخانی آب و استفاده از پساب ها با سرعت هم می شود این کار ها را کرد.

سوال: جمع بندی بفرمایید؟

مهدیخانی: دشت الله آباد که 45 هزار هکتارست که در اصل 5 هکتار تالاب است. مابقی را دوستان محیط زیست ثبت کردند کل آن منطقه را که خیلی نمی شود اقدام خاصی روی آن انجام داد. یکی از پیشنهادات ما برای آن جا بحث انرژی خورشیدی بود با بهترین موضوعاتی که خانم اشاره داشتند برای جلوگیری از ریزگرد هایی که در آن منطقه است، هم استان البرز را درگیر می کند، تهران، قزوین و استان قم بحث انرژی خورشیدی در آن منطقه، مذاکراتش با وزارت نیرو انجام شده، اگر 40 هزار هکتار بتونیم از طرح تالاب خارج کنیم می توانیم اقدامات فوری در آن منطقه برای جلوگیری از ریزگرد ها داشته باشیم.