وفاداری به وعده ها و اجرای عدالت؛ از اصول اخلاقی پیامبر(ص)

یکی از اصول اساسی در سیره سیاسی و اجتماعی پیامبر اکرم(ص)، وفاداری به وعده ها و تعهدات است، اصلی که قرآن کریم نیز بر آن تأکید دارد و در آیه نخست سوره مائده می فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا أَوْفُوا بالْعُقُود؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، به پیمان ها وفا کنید» که این اصل همه انواع تعهدات، از وعده های فردی و خانوادگی تا قراردادهای میان افراد را دربرمی گیرد و در سیره پیامبر(ص) جایگاه ویژه ای داشت.

در روایتی از ابوذر آمده است که او و پیامبر اکرم(ص) قرار گذاشته بودند هر روز در نقطه مشخصی یکدیگر را ملاقات کنند، روزی ابوذر این قرار را فراموش کرد، اما پیامبر(ص) همچنان در محل قرار منتظر ماندند تا اینکه زمان زیادی گذشت، هنگامی که ابوذر رسید و بابت تأخیر خود عذرخواهی کرد، پیامبر(ص) تأکید کردند که باید به تعهد خود برای دیدار با او وفادار می ماندند. در روایتی مشابه نیز پیامبر(ص) با فردی در نقطه مشخصی قرار گذاشته بودند، اما آن فرد حاضر نشد که با وجود گرمای شدید و تابش آفتاب، پیامبر(ص) در همان محل منتظر ماندند و در پاسخ به پیشنهاد صحابه برای رفتن به سایه، بر پایبندی خود به محل تعیین شده برای ملاقات تأکید کردند که این رویکرد نشان می دهد وفاداری به وعده در سیره پیامبر(ص) صرفاً یک ویژگی اخلاقی فردی نبود، بلکه در روابط اجتماعی و سیاسی نیز اهمیت داشت. اعتماد عمومی میان مردم و رهبران نیز بر میزان پایبندی رهبران به وعده هایشان استوار است.

در این چارچوب، وعده دادن برای کسب حمایت مردم و دستیابی به قدرت، در حالی که امکان تحقق آن وجود ندارد، با الگوی اخلاق سیاسی پیامبر(ص) سازگار نیست و این یکی از بزرگترین مشکلات دموکراسی به سبک غربی است که در آن مردم را بر اساس وعده های دروغینی که گاهی اوقات حتی عملی هم نیستند، فریب می دهند. در الگوی سیاسی پیامبر(ص) وعده باید قابل تحقق باشد و به آن عمل شود، زیرا شکستن تعهد، به ویژه تعهدی که در برابر جامعه و توده های مردم داده شده است، گناه و نافرمانی بزرگی در برابر خداوند محسوب می شود.

رحمت و شفقت؛ پایه رابطه پیامبر(ص) با مردم

رحمت و شفقت نسبت به مردم نیز از دیگر ویژگی های برجسته اخلاق سیاسی پیامبر اکرم(ص) بود. در روایتی از انس بن مالک آمده است که وی حدود 10 سال در خدمت پیامبر(ص) بود. انس پس از این سال ها در توصیف رابطه خود با پیامبر(ص) گفت: تشخیص اینکه چه کسی مولا و چه کسی خدمتکار است، بسیار دشوار بود، زیرا پیامبر(ص) اجازه نمی دادند وی احساس کند خدمتکار است و ایشان مولا و سرورش هستند.

در سیره پیامبر(ص) نمونه های دیگری نیز از توجه و مراقبت نسبت به مردم دیده می شود. ایشان نسبت به غیبت افراد از گردهمایی ها بی تفاوت نبودند و اگر فردی برای مدتی در جمع حضور نمی یافت، درباره وضعیت و محل حضورش پرس وجو می کردند که این رفتارها نشان دهنده توجه پیامبر(ص) نه فقط به عنوان یک فرد، بلکه به عنوان رهبری دلسوز و مهربان نسبت به مردم بود.

فتح مکه، نمونه برجسته دیگری از رحمت و خویشتنداری پیامبر اکرم(ص) بود. پس از فتح مکه، قدرت در اختیار پیامبر(ص) قرار داشت و دشمنانی که سال ها ایشان و یارانشان را آزار داده و شکنجه کرده بودند، در برابر ایشان قرار گرفته بودند. با وجود آنکه برخی از یاران پیامبر(ص) این زمان را فرصتی برای انتقام می دانستند، پاسخ ایشان این بود که این روز، روز رحمت و نه روز انتقام است. رحمت پیامبر(ص) حتی افرادی را که در خانه ابوسفیان، بدترین و کینه توزترین دشمن اسلام، پناه گرفته بودند، دربرگرفت و آنان نیز در امان قرار گرفتند.

رحمت پیامبر(ص)؛ عامل موفقیت در رهبری

قرآن کریم در آیه 159 سوره آل عمران، رفتار ملایم پیامبر(ص) با مردم را مورد توجه قرار داده و می فرماید: «فَبمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْب لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ ۖ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ ۖ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ. [ای پیامبر!]؛ پس به مهر و رحمتی از سوی خدا با آنان نرم خوی شدی و اگر درشت خوی و سخت دل بودی از پیرامونت پراکنده می شدند، بنابراین از آنها گذشت کن، برای آنان آمرزش بخواه و در کارها با آنان مشورت کن و چون تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن، زیرا خدا توکل کنندگان را دوست دارد». بر اساس این آیه، رحمت، توجه و شفقت پیامبر(ص) نسبت به مردم از عوامل مهم موفقیت ایشان بود. در ادامه نیز از پیامبر(ص) خواسته شده است با مردم مشورت کند. مشورت با مردم در این چارچوب به معنای ارزش قائل شدن برای شخصیت و دیدگاه آنان است، به گونه ای که افراد احساس کنند نظر و حضورشان در جامعه اهمیت دارد.

رحمت و شفقت پیامبر(ص) به معنای کنار گذاشتن عدالت نبود. در سیره سیاسی ایشان، رحمت دارای مرز بود و هنگامی که جرم فردی به جامعه آسیب می زد، اجرای عدالت و حدود الهی مورد مصالحه قرار نمی گرفت. در روایتی، فردی برای شفاعت درباره یک مجرم نزد پیامبر(ص) آمد و به جایگاه اجتماعی و خانوادگی وی استناد و ملاحظات سیاسی را مطرح کرد، اما پیامبر(ص) این درخواست را نپذیرفتند. در این روایت بر اصل برابری در برابر قانون تأکید شده است، به گونه ای که حتی اگر چنین جرمی از سوی دختر پیامبر(ص) یا یکی از اهل بیت معصوم(ع) ایشان سر می زد، واکنش پیامبر(ص) تفاوتی نمی کرد.

از این منظر، الگوی رهبری پیامبر اکرم(ص) ترکیبی از رحمت و شفقت گسترده نسبت به مردم و پایبندی قاطع به عدالت و حاکمیت قانون بود، به این معنا که مهربانی و بخشش، مانع اجرای عدالت نمی شد و اجرای قانون نیز بهانه ای برای کنار گذاشتن رحمت و توجه به مردم نبود.

منبع: بنیاد اهل بیت (ع) آفریقای جنوبی (آفوسا)

انتهای پیام