قرآن، مرجع بنیادین در تبیین امامت و حکمرانی است

به گزارش ایکنا، حجت الاسلام والمسلمین نجف علی (محمدعلی) میرزایی، استاد جامعه المصطفی(ص)، هفتم شهریورماه در نشست علمی «نسبت امامت و حکمرانی در قرآن؛ بازخوانی مبانی و دلالت ها» که توسط پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی برگزار شد، اظهار داشت: «بحث درباره این موضوع را به طور طبیعی باید از مفهوم شناسی سه حوزه امامت، قرآن (با نگاه به فلسفه تفسیری و هرمنوتیک) و جایگاه استقلالی و عدم استقلالی حکمرانی آغاز کنیم. وی در ادامه افزود: قرآن کریم، عالی ترین و بنیادی ترین سطح تبیین از امامت را ارائه می دهد. این سخن به معنای دست کم گرفتن مکاتب فکری نیست، بلکه بر کمال، استقلال و مرجعیت علمی قرآن در سطح بنیادی و فراتاریخی تأکید دارد. سایر منابع، هر چه باشند، پس از قرآن به کار می آیند و عقل نیز در جایگاه روش و منهجیت تقدم دارد، نه به عنوان منبع. میرزایی در این نشست بیان کرد: مبحث امامت و حکمرانی در قرآن همواره کامل و نظام مند است و نیازی ندارد که با منابع دیگر تکمیل شود؛ هرچند این کمال مربوط به اصول، مبانی و کلیات است و نه جزئیات. او با طرح پرسشی درباره نسبت امامت با کلام و فقه، اظهار کرد: در حالی که اهل سنت امامت را در فقه و شیعیان در کلام بحث می کنند و معتزله نیز دیدگاهی عقل بنیاد دارند، باید توجه داشت که قرآن قطعاً حجیت و مرجعیت معرفتی دارد. بنابراین، تمامی مسلمین در امر امامت یا باید قائل به اشتراک لفظی باشند و یا امامت هر مذهب را با امامت قرآنی دارای نسبتی منطقی و قابل تبیین بدانند. نباید تصور کنیم ابتدا امامت را ساخته ایم و اکنون تنها به دنبال شواهد قرآنی برای آن هستیم. استاد جامعه المصطفی(ص) در ادامه در مورد شرط عدالت اشاره کرد: بسیاری از متکلمان اهل سنت، عدالت را در امام و حاکم ضرورت می دانند و لذا انتخاب امام ظالم یا جاهل و یا رای به حاکم فاسق را جایز نمی دانند، چرا که امامت را به مثابه ریاست و حراست می بینند. اما پرسش اینجاست که چرا همین افراد، بقای حاکم ظالم و جائر را مشروع می دانند و به آن حکم می دهند؟ به نظر می رسد دلیل اصلی این تضاد، تلاش برای جلوگیری از خون ریزی و هرج و مرج باشد که باعث می شود به بقای حاکم ظلم تن دهند.

تعریف امامت؛ مبنایی برای تقریب

وی در ادامه افزود: با وجود یکسانی در تعریف امامت، در زمینه اوصاف و شروط تحقق آن، تفاوت های زیادی میان مذاهب وجود دارد. به باور من، یکی از بهترین مبانی برای دستیابی به وحدت، همین تقارب در تعریف و تبیین امامت است. حتی این نظریه مطرح است که تقارب در تعریف امامت میان جریان های شیعه و سنی، برخاسته از تأثیرگذاری مکتب معتزله بر هر دو طیف بوده است. میرزایی تصریح کرد: در ادبیات معتزله از قرن دوم به بعد، واژه رئیس برای امام به کار رفته و تقارب شیعه و سنی در تعریف امامت متأثر از این دیدگاه است. تعریفی که از دوران شیخ مفید تا اندیشمندانی چون آیت الله العظمی سبحانی و مکارم شیرازی وجود دارد، یکسان است و در آن، امام به عنوان رئیس دنیا و دین شناخته می شود؛ تعریفی که مورد پذیرش شیعه، اهل سنت، معتزله و دیگران است. اما نکته اینجاست که شیعه، به دلایلی قابل تأمل، نسبت به متن قرآن پایبندتر بوده است. این استاد جامعه المصطفی(ص) با اشاره به دیدگاه تحلیل گران منصف بیان کرد: بسیار عجیب است که تعریف فقهی اهل سنت از امامت، هیچ اشتراکی با قرآن ندارد؛ تا جایی که برخی از اهل سنت صراحتاً می گویند امامتی که در فقه ما مطرح می شود، ربطی به واژه امام در قرآن ندارد. وی با اشاره به اینکه بر اساس تعبیر شهرستانی، نزاع بر سر امامت بیشترین قربانی را از امت گرفته است، افزود: بسیار جای تأمل است که در حالی بر سر تعریف امامت اتفاق نظر وجود دارد، اما همچنان نزاعات شدید است. یکی از نقاط قوت بحث قرآنی این است که در نگاه کلامی، بیشتر بر اثبات تأکید شده و کمتر به اوصاف پرداخته شده است؛ در حالی که قرآن بر اوصاف امام تأکید زیادی دارد (مانند آنچه در داستان حضرت ابراهیم علیه السلام آمده است). میرزایی در پایان اظهار کرد: قرآن می تواند در مباحثی چون عصمت، نصب و جعل الهی بسیار کمک کننده باشد. باید تحلیل کنیم که هم امامانی که به حق دعوت می کنند و هم کسانی که به آتش (باطل) دعوت می کنند، مشمول جعل الهی هستند و در اینجا نیاز به پاسخ به شبهات و تحلیل دقیق است. موضوع عدالت در نظریه خروج بر امام فاسق و ظالم در دیدگاه اهل سنت نادیده گرفته می شود و امامت چنین افرادی در مکاتب اشاعره، اهل سنت و معتزله توجیه می گردد؛ اما بسیاری از این مباحث در بررسی های تطبیقی با قرآن، به چالش کشیده می شوند.

انحراف در بحث امامت

میرزایی با اشاره به انحرافات بنیادین در مبحث امامت و حکمرانی در میان اهل سنت، اظهار کرد: ریشه انحرافات بزرگ در این زمینه، تلاش برای توجیه برخی حکومت ها بوده است؛ به همین دلیل نظریه غلبه رواج یافت؛ یعنی هر کس که قدرت بیشتری داشت و توانست غلبه کند، حاکم مشروع شناخته شود. وی در این راستا به نمونه ای اشاره کرد و گفت: به خاطر دارم زمانی که محمد مرسی در مصر رئیس جمهور شد، قرضاوی به شدت از عدالت و ریاست او دفاع می کرد (که نشان دهنده تأثیر این دیدگاه هاست). وی در ادامه با تأکید بر اینکه جوهره امامت در تشیع همچنان بر مبانی قرآنی استوار است، خاطرنشان کرد که با این حال، چالش هایی در این مسیر وجود دارد که نیازمند پاسخ است. او در این زمینه به داستان حضرت ابراهیم(ع) اشاره کرد و پرسید: «در قرآن آمده است که حضرت ابراهیم (ع) به دلیل ابتلائات، امام قرار گرفت؛ اما آیا ما در مورد ائمه معصومین(ع)، مانند امام جواد(ع)، چنین می گوییم که ایشان ابتدا دچار ابتلائات شدند و چون موفق شدند، امام قرار گرفتند؟ آیا امامت را نتیجه یک تجربه زیسته و موفقیت در ابتلائات می دانیم یا خیر؟ استاد جامعه المصطفی(ص) در پایان تأکید کرد: «مواردی که در قرآن ذکر شده (مانند اینکه صبر عامل امامت بوده است)، باید با روایات و مطالب مشهور در علم کلام سنجیده و تطبیق داده شوند تا بتوانیم به درستی به این چالش ها پاسخ دهیم. انتهای پیام