زکریای رازی؛ مردی که علم را به آزمایش سپرد

به قلم مریم فلاحتی

پنجم شهریورماه، روز بزرگداشت محمد بن زکریای رازی و روز داروساز، فرصتی برای بازخوانی نام دانشمندی است که در روزگار خود، تجربه و مشاهده را به یکی از پایه های شناخت علمی تبدیل کرد؛ مردی که میراثش پس از قرن ها همچنان در پزشکی و داروسازی قابل بازخوانی است.

در میان نام های بلندآوازه تاریخ علم ایران، محمد بن زکریای رازی جایگاهی متفاوت دارد. شهرت او فقط به دلیل آثار متعددش در پزشکی، شیمی و دیگر دانش ها نیست؛ آنچه نام رازی را ماندگار کرده، شیوه ای است که برای رسیدن به شناخت برگزید؛ مشاهده، تجربه، آزمون و تکیه بر عقل.

رازی در دوره ای زندگی می کرد که دانش پزشکی هنوز با محدودیت های فراوانی روبه رو بود. با این حال، او تلاش کرد بیماری و درمان را با دقت بیشتری بررسی و تجربه های پزشکی را به دانشی منظم تر نزدیک کند. همین نگاه بود که بعدها آثار رازی را به منابعی مهم برای پزشکان در جهان تبدیل کرد.

اما چرا امروز، پس از قرن ها، همچنان باید از رازی سخن گفت؟ پاسخ را شاید بتوان در شرایط امروز پیدا کرد؛ روزگاری که بشر بیش از هر زمان دیگری با اطلاعات مواجه است، اما الزاماً بیش از گذشته دانش ندارد. شبکه های اجتماعی، فضای مجازی و دسترسی آسان به اطلاعات، فرصت بزرگی برای آموزش ایجاد کرده اند، اما در کنار آن، زمینه انتشار شایعات، شبه علم و ادعاهای اثبات نشده را نیز فراهم کرده اند.

در چنین شرایطی، روش رازی می تواند دوباره مورد توجه قرار گیرد: هیچ ادعایی صرفاً به دلیل شنیده شدن نباید پذیرفته شود؛ باید پرسید، بررسی کرد و آزمود.

یکی از مهم ترین چالش های جامعه امروز، فاصله گرفتن بخشی از مردم از منابع معتبر علمی و جایگزین کردن آن با توصیه های غیرتخصصی است. این مسئله در حوزه سلامت حساس تر است؛ جایی که توصیه ای نادرست می تواند پیامدهایی جدی برای زندگی انسان داشته باشد.

امروز در فضای مجازی، درباره انواع بیماری ها، رژیم های غذایی، داروها و روش های درمانی، مطالب فراوانی منتشر می شود؛ مطالبی که گاه ظاهر علمی دارند، اما پشتوانه پژوهشی قابل اتکایی ندارند. در چنین فضایی، بزرگداشت رازی می تواند تلنگری برای بازگشت به اصلی مهم باشد: سلامت انسان جای آزمون ادعاهای بی پایه نیست.

زکریای رازی به ما یادآوری می کند که علم با قطعیت های ساده و پاسخ های آماده پیش نمی رود. مسیر علم، مسیر پرسش، تردید، مشاهده، آزمایش و اصلاح است.

پیوند روز بزرگداشت زکریای رازی با روز داروساز، پیوندی است که می تواند یادآور مسیری باشد که علم پزشکی و داروسازی طی کرده است.

داروسازی امروز نتیجه قرن ها تجربه و پژوهش است. دارویی که امروز در اختیار بیمار قرار می گیرد، حاصل مجموعه ای از مطالعات، آزمایش ها و بررسی های تخصصی است. همین مسیر نشان می دهد که پیشرفت پزشکی نه با حدس و ادعا، بلکه با تحقیق و آزمون امکان پذیر شده است.

از این منظر، داروساز امروز نیز بخشی از همان زنجیره ای است که دانشمندانی مانند رازی در گذشته آن را شکل دادند؛ زنجیره ای که نقطه آغاز آن پرسش درباره بیماری و درمان است و مقصد آن، کاهش رنج و حفظ سلامت انسان.

البته بزرگداشت رازی نباید به ستایش صرف از گذشته محدود شود. اگر قرار است نام او برای نسل امروز معنا داشته باشد، باید بتوانیم از میراث رازی برای ساختن آینده استفاده کنیم؛ آینده ای که در آن پژوهشگر، پزشک و داروساز از جایگاه واقعی خود برخوردار باشند و جامعه نیز نسبت به دانش معتبر اعتماد بیشتری پیدا کند. شاید مهم ترین میراث رازی برای امروز، نه یک کتاب و نه حتی کشفی مشخص، بلکه فرهنگ پرسیدن باشد.

پیشرفت علمی از جایی آغاز می شود که انسان از پاسخ های آماده عبور و جرئت پرسیدن پیدا می کند. پرسش از آنچه می دانیم، پرسش از آنچه نمی دانیم و تلاش برای یافتن پاسخ از مسیر تحقیق.

امروز اگر از رازی سخن می گوییم، نباید فقط به این افتخار کنیم که چنین دانشمندی در تاریخ ایران ظهور کرده است. افتخار واقعی زمانی شکل می گیرد که بتوانیم نسلی تربیت کنیم که مانند او از پرسیدن نترسد، برای دانستن تلاش کند و میان حقیقت علمی و ادعای بی پایه تفاوت بگذارد.

پنجم شهریورماه یادآور این حقیقت است که علم زمانی پیشرفت می کند که انسان به جای تکرار، تجربه کند و به جای پذیرش بی چون وچرا، بپرسد. رازی قرن ها پیش علم را به آزمایش سپرد؛ امروز شاید بیش از هر زمان دیگری به بازگشت همین نگاه نیاز داریم.

انتهای پیام