پزشکی سازی در ترازوی اخلاق

به قلم الهه سادات بدیع زادگان

نزدیک به نیم قرن پیش، در سال 1972، ایروینگ زولا، جامعه شناس آمریکایی مفهومی به جامعه شناسی سلامت و پزشکی معرفی کرد که بعدها به یکی از بحث برانگیزترین موضوعات این حوزه تبدیل شد؛ پزشکی سازی. از نگاه زولا، این اصطلاح به گسترش روزافزون پزشکی به مثابه یک نهاد و تعمیم نگاه پزشکی به رفتارها و فرآیندهای انسانی اشاره دارد. او با این تعریف، بیش از آنکه به جنبه های درمانی توجه کند، بر کارکرد اجتماعی پزشکی متمرکز بود.

در آن زمان، پژوهشگران این حوزه اغلب فقط پزشکان را عاملان اصلی این گسترش می دانستند، اما به تدریج، شرکت های داروسازی نیز در کانون نقدها قرار گرفتند؛ به ویژه از آن رو که با بیمارفروشی و بیماری سازی در پی گسترش دامنه پزشکی بودند. آنچه برای این پژوهشگران مهم بود، اینکه چگونه اختلالی اجتماعی در حوزه پزشکی تعریف شده و پزشکان صلاحیت بررسی آن را پیدا می کنند؟

مشکلات شخصی از یائسگی و اختلالات تغذیه گرفته تا خودکشی، استرس، خستگی، ناباروری، مالیخولیا، پدوفیلی و بیش فعالی که همه پدیده هایی اجتماعی هستند، در پزشکی سازی وارد حیطه پزشکی می شوند و ابعاد اجتماعی آن ها نادیده گرفته می شود. چگونه اختلالات و رفتارهای انحرافی به بهانه کنترل پذیرتر شدن، در چارچوب پزشکی تعریف می شوند؟

برای نمونه، در نیویورک، سیاستمداران و رسانه ها مدت ها بی خانمانی را با بیماری روانی مرتبط می دانستند؛ یعنی یک مشکل اقتصادی، اجتماعی را به مسئله ای پزشکی فرومی کاستند، در حالی که بیشتر این افراد به دلیل کاهش دستمزد یا بیکاری، خانه های خود را از دست داده بودند.

بر این اساس، یادداشت پیش رو به دنبال بررسی اخلاقی پزشکی سازی است؛ آیا این پدیده از منظر اخلاقی به درستی واکاوی شده؟ آیا پزشکی سازی، خالی از پیامدهای اخلاقی است؟ چگونه می توان پزشکی سازی را در چارچوب اخلاق تحلیل کرد و میان گونه اخلاقی و غیراخلاقی آن تمایز گذاشت؟ چه معیارهایی برای این تمایز می توان تعریف کرد؟

پزشکی؛ از شفابخشی تا سودجویی

از میانه های قرن بیستم، پزشکی مدرن زیر سؤال رفت. دیگر کسی تمام پزشکان را نجات بخشانی شفادهنده نمی دانست؛ بلکه برخی از آن ها را انحصارطلبانی سودجو می نامیدند. رخدادهایی نیز در گوشه گوشه جهان بر این باور صحه می گذاشت؛ در آلمان نازی و شوروی سابق، پزشکی در خدمت حکمرانی و حتی سرکوب قرار گرفت و چهره اسطوره ای پزشکان را خدشه دار کرد.

منتقدان مارکسیست این دسته از پزشکان که بیشتر از فوکو تأثیر گرفته بودند، رابطه علم پزشکی با قدرت سیاسی را «امپریالیسم ناشی از اکراه» خواندند. آن ها معتقد بودند حاکم سازی بعضی از قواعد پزشکی در جامعه با توسل به اجبار، محصول پیشنهادات برخی از این دست پزشکان برای مدیریت اوضاع است، نه محصول دانش پزشکی.

در ایران نیز پس از تبعید رضاشاه، نام پزشک احمدی در مطبوعات و بین مردم بر سر زبان ها افتاد که پزشک را عامل مرگ معرفی می کرد. البته در منابع کهن نیز مثلاً حافظ شیرازی از تکبر طبیبان گله کرده و عبید زاکانی با طنزی تلخ، به قصور مرگ بار آنان اشاره کرده است.

اما پزشکی سازی فراتر از خطای پزشکی است. اگرچه خطاهای درمانی از عوامل اصلی مرگ بیماران به شمار می رود، اما درد اصلی پزشکی سازی چیز دیگری است: پزشکی جلوه دادن پدیده های غیرپزشکی.

واژه پزشکی سازی در دهه های اخیر خلق شد و در نقدهای ایوان ایلیچ، میشل فوکو و توماس سزار بر پزشکی مدرن ریشه دارد. نمونه های اختلالاتی که پزشکی سازی شد، بسیارند: کم رویی، اندوه، عشق، اعتیاد، مرگ، فقر، پیری، بارداری، یائسگی، زایمان، تغذیه نوزاد، عملکرد های جنسی، خلق وخو، رفتار کودک، جنایتکاری، زیبایی، طاسی و... .

فوکو اگرچه خود از واژه پزشکی سازی استفاده نمی کرد، اما می کوشید دیدگاهی همخوان با پژوهشگران این حوزه ارائه و نشان دهد که چگونه گفتمان سازی می تواند بر زندگی مردم تأثیر بگذارد.

در آغاز، پزشکان را عامل اصلی پزشکی سازی می دانستند، اما وقتی ایلیچ در 1976 از امپریالیسم پزشکی سخن گفت، روشن شد که ماجرا پیچیده تر است. برای نمونه، تحقیقات نشان داد، جنبش به ظاهر اجتماعی الکلی های گمنام، درواقع پزشکی سازی اعتیاد به الکل را کلید زد و به جامعه تلقین کرد که الکلیسم نوعی بیماری است.

پزشکی سازی یعنی اینکه با مسئله ای، بدون دلیل و توجیه، برخورد پزشکی کنیم یا چیزی را پزشکی قلمداد کنیم که چنین نیست. پیتر کنراد، جامعه شناس نامدار می گوید پدیده ای پزشکی شده است که «با اصطلاحات پزشکی تعریف، با زبان پزشکی توصیف، در چارچوب پزشکی فهم یا با مداخله ای پزشکی مواجه شود.» به بیان ساده تر، پزشکی سازی یعنی تفسیر پیوسته رویدادها و رفتارهای انسانی با زبان پزشکی.

سادلر و همکارانش اما تعریف دیگری دارند: پزشکی سازی فرآیندی است که در آن مسائل انسانی، مسائل پزشکی خوانده می شوند. تفاوت این دو تعریف در نکته ای ظریف است. کنراد، مرزی روشن میان امور پزشکی و غیرپزشکی قائل است و صراحتا آن ها را دارای دو ماهیت می داند، اما سادلر معتقد است تعیین ماهیت اختلالات انسانی به فلسفه و متافیزیک مربوط می شود و از حیطه کار پزشکان خارج است. درست است که بعضی از مشکلات مانند حمله قلبی و شکستگی ماهیت پزشکی دارند، ولی درباره ماهیت پاره ای از مسائل ابهام وجود دارد.

به طور خلاصه، پزشکی سازی دو فرآیند را دربرمی گیرد: یکی، کشاندن پدیده های عادی و طبیعی زندگی مانند زایمان، یائسگی و مرگ به دایره پزشکی و دیگری، قرار دادن رفتارهای انحرافی مثل اعتیاد، قمار، بیش فعالی کودکان و حتی مخالفت های سیاسی که روزگاری در حیطه دین، قانون یا آموزش تعریف می شد، در قلمرو پزشکی.

انتهای پیام