منبع کلام اجتماعی همان قرآن و سنت است و عقل در آن نقش کاشف دارد

به گزارش ایکنا، حجت الاسلام و المسلمین محمدصفر جبرئیلی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چهارم شهریور ماه در نشست علمی «چیستی و ماهیت کلام اجتماعی» که توسط دبیرخانه همایش ملی «فلسفه کلام اجتماعی» برگزار شد، به بیان نکاتی در این زمینه پرداختند.
وی با اشاره به اینکه کلام اجتماعی اگرچه رویکردی جدید است اما محتوای آن همان محتوای پیشین است، اظهار کرد: من کلام اجتماعی را شاخه علم کلام نمی دانم؛ چرا که کلام قرآن و اهل بیت(ع) همواره اجتماعی بود، اما متأسفانه بعدها در پی علل و عواملی، کلام ما انتزاعی شد و از اجتماع فاصله گرفت؛ تا جایی که متفکران احساس کردند این روند باید اصلاح شود.
جبرئیلی در ادامه افزود: اگر تمام هشت جلد کافی را بخوانید، امام را بالعیان خواهید دید و متوجه می شوید که ایشان پاسخگوی نیازهای جامعه است. در مباحث فقهی، مباحث اعتقادی ارزشمندی نهفته است؛ خدا رهبر شهید را رحمت کند، ایشان فرمودند در تاریخ ائمه(ع) نباید صرفاً به دیده تاریخ بنگریم و یکی از منابع مهم ما، حدیث است.
وی با بیان اینکه در بحث حدیث، نباید تصور کنیم در موضوع امامت فقط باید کتاب «الحجه» را ملاحظه کنیم، ادامه داد: کتاب الحجه نظری است، اما در کتاب «نکاح» عینیت امام را می بینید و در اینجا مسئله کلام اجتماعی محقق می شود. ما نمی توانیم در مورد حقوق زن سخن بگوییم ولی کتاب المتعه، نکاح و... را نبینیم؛ ائمه(ع) جامعه شناسی بسیار دقیقی از حقوق زن و حتی حجاب ارائه کرده اند.
این استاد دانشگاه تهران همچنین اشاره کرد: قرآن کریم در نقل داستان حضرت موسی(ع)، زمانی که به نیل رسیدند و همراهانش گفتند: «انا لمدرکون»، حضرت موسی فرمود: «کلا ان ربی معی»؛ این یک کلام اجتماعی است و خدا در آن بزنگاه، قلب موسی را استوار کرد و این موضوع را به ذهن او انداخت. یکی از دوستان، نام این رویکرد را «کلام فرهنگی» نام گذاری کرده است و مراد از آن، فرهنگ عصر نزول است.
جبرئیلی در ادامه اضافه کرد: براساس اقتضائات زمان، آغاز کلام اجتماعی از دوره سید جمال شروع شده است. رهبر شهید در کنگره مرحوم نائینی نکته مهمی فرمودند که کمتر مورد توجه قرار گرفت؛ ایشان فرمودند آثار سیدجمال و محمد عبده از مصر به نجف آمد و طلاب نجف بر اثر مطالعه این آثار سیاسی شدند و واقعیت هم همین است که آن ها زودتر از ما احساس نیاز کردند.

آغاز کلام اجتماعی

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در ادامه اظهار کرد: به هر حال ما از دوره سید جمال و عبده به تدریج این مباحث را درک کردیم. شنیده ام از دوستان که مرحوم محمدرضا حکیمی گفته است اگر علی شریعتی زنده بود، [کتاب] الحیات 12 جلدی ما شاید 20 جلد می شد؛ چرا که شریعتی با رویکرد جامعه شناسی مباحثی را مطرح می کرد و ما بر اساس آن [دیدگاه ها] به متون مراجعه می کردیم.
جبرئیلی با تأکید بر اینکه کلام اجتماعی قطعاً رویکردی بین رشته ای دارد و باید از دانش های دیگر تأثیر بگیرد و بر آن ها اثر بگذارد، گفت: بحث دیگر این است که مرحوم نائینی در کتاب «سرمایه ایمان» می گوید تعریف یا برای بیان کُنْهِ واقعیت است یا وجه امتیاز (ممیزه)، و همه تعاریف از نوع دوم هستند. همچنین تعریف یا به روش، یا به غایت و یا به موضوع است؛ بنابراین باید ببینیم موضوع کلام اجتماعی چیست تا بتوانیم بر اساس آن، تعریف درستی ارائه کنیم.
وی با اشاره به اینکه علامه طباطبایی نیز به این موضوع پرداخته و ما به آثار فارسی ایشان توجه چندانی نکرده ایم، اظهار کرد: علامه در کتاب «تعالیم اسلامی» که در دهه 40 برای دانش آموزان نوشته است، می گوید کلام قرآن و روایات، هم با فرد و هم با جامعه کار دارد. ایشان در بحث روابط اجتماعی اسلام معتقد است کلام اجتماعی صرفاً بیان آثار نیست، بلکه حکم و قانون بر اساس [نیازهای] جامعه است.
جبرئیلی در ادامه با اشاره به مبحث کلام، ادامه داد: مرحوم لاهیجی در کتاب «گوهر مراد» از انسان شروع می کند و با انسان تمام می کند، نه با خدا. با توجه به سخنان علامه طباطبایی، می توان گفت موضوع کلام اجتماعی، انسان در جامعه است؛ البته هر اجتماعی لزوماً به معنای جامعه [به مفهوم اصطلاحی] نیست و برای مثال، اجتماع بدوی را نمی توان جامعه دانست.

انسان؛ موضوع علم کلام

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: فهم بنده این است که موضوع کلام اجتماعی، "انسان" است؛ لذا از این حیث، موضوع کلام اجتماعی به لحاظ ماهیت تفاوت چندانی با کلام پیشین ندارد.
جبرئیلی در ادامه بیان داشت: کسانی چون شهید مطهری و رهبر شهید، مباحث خود را از «ایمان» شروع می کنند؛ [مانند آیه:] «یَا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا آمِنُوا باللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْکِتَاب الَّذی نَزَّلَ عَلَیٰ رَسُولِهِ وَالْکِتَاب الَّذی أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ...». بنابراین، موضوع کلام، انسان است و درست نیست که بحث را [صرفاً] از ذات و صفات و... آغاز کنیم. همان طور که موضوع فقه، حکم مکلف است، باید در دانش کلام نیز در مورد موضوع تصرف کنیم؛ در این صورت، همان تعاریف مشهور و همان حکم و قانون در کلام، کار ما را راه خواهد انداخت و تعاریفی که پیش تر بیان شد، کفایت خواهد کرد. بحث دیگر، غایات و اهداف کلام است و ممکن است ما تعریف را بر این اساس انجام دهیم؛ از آنجا که تعریف براساس «غایت» رواج بیشتری دارد، مواردی چون استخراج، استنباط، دفاع، پاسخگویی و تحلیل، به عنوان غایات [کلام اجتماعی] مطرح هستند.

خطا در ترویج حجاب

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: در بحث حجاب، یکی از اشتباهات ما این بود که حجاب را کلامی تحلیل نکردیم و صرفاً از منظر فقهی به آن نگریستیم؛ در حالی که لازمه فقه، امر و نهی است و جوان امروز، امر و نهی را نمی تابد. لذا تحلیل درست [کلامی]، بسیار مهم تر از صرفاً بیان فقهی موضوع است. اعتقادات اسلامی باید با بدنه اجتماعی پیوند بخورد و ما باید تحلیل درستی از باورها و مسائل دینی داشته باشیم.
جبرئیلی در ادامه گفت: منبع اصلی کلام اجتماعی، همانند اصل کلام، «قرآن و سنت» است و عقل نیز در اینجا نقش کاشف را دارد؛ یعنی عقل منبع کشف است، نه منبع صدور. بر این اساس، تعریف کلام اجتماعی همان تعریف کلام مصطلح است.
وی در پایان تأکید کرد: اگرچه واژه «کلام اجتماعی» جدید است، اما ماهیت آن همان کلام مصطلح است و از صدر اسلام، کلام اجتماعی بوده است. حتی کتب حدیثی ما نیز در واقع کلام اجتماعی هستند. انتهای پیام