لزوم ایجاد ارتباط مؤثر میان نظام آموزش و پرورش و صنعت نشر

به گزارش خبرنگار ایکنا، سیدعباس صالحی در آیین افتتاحیه مرکز کارآفرینی و نوآوری چاپ و نشر و نمایشگاه دائمی کتاب های برگزیده جمهوری اسلامی ایران که امروز 3 شهریور در پژوهشکده فرهنگ هنر و معماری برگزار شد با بیان اینکه نقطه شروع انسانیت تعقل و اندیشه و نقطه آغاز تمدن کتاب است، اظهار کرد: هیچ تمدنی بدون کتاب آغاز نشده و تمدن ها تا زمانی می توانند به حیات خود ادامه دهند که امکان تولید کتاب داشته باشند. مسئله کتاب تنها به عنوان قدیمی ترین رسانه بشری مطرح نیست، بلکه مهم ترین تجلی خرد و تعقل انسانی است؛ بنابراین هر مقدار که به کتاب و حوزه نشر بیندیشیم، در مسیر درستی حرکت کرده ایم.

وی با اشاره به تأثیر فناوری بر حوزه کتاب و نشر افزود: فناوری در سه حوزه اصلی بر نشر اثر گذاشته است؛ نخست، فناوری های صنعتی چاپ که از قرن پانزدهم با اختراع دستگاه چاپ آغاز شد و با تحولات بعدی، امکان چاپ انبوه کتاب و سپس چاپ دیجیتال را فراهم کرد. دوم، فناوری رایانه که از نخستین رایانه ها تا رایانه های شخصی، لپ تاپ، تلفن های هوشمند و در نهایت هوش مصنوعی توسعه یافته است. سوم، انقلاب ارتباطی مبتنی بر اینترنت که حوزه های مختلف زندگی انسان و از جمله کتاب و نشر را تحت تأثیر قرار داده است. این سه حوزه، فضای نشر در قرن بیست ویکم را بسیار متفاوت کرده اند و امروز نمی توان درباره کتاب و نشر سخن گفت اما به فناوری توجه نکرد. بخشی از این تحولات در حوزه نشر شکل گرفته، بخشی در حال گسترش است و بخشی نیز به مرحله بهره برداری رسیده است.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به چاپ براساس تقاضا تصریح کرد: چاپ براساس تقاضا در دهه اخیر روند قابل توجهی در صنعت نشر پیدا کرده و هم در کاهش هزینه ها و هم در دسترسی به کتاب های کمیاب و نایاب مؤثر بوده است. یکی از مسائل مهم حوزه کتاب این بود که برخی آثار خوب برای مدت طولانی کمیاب یا نایاب می شدند، اما چاپ براساس تقاضا می تواند این مشکل را تا حد زیادی برطرف کند. براساس برخی گزارش های منتشرشده، میانگین رشد این حوزه در جهان حدود 26 درصد اعلام شده و در آمازون نیز رقم 55 درصد گزارش شده است.

وی با اشاره به گسترش نشر الکترونیک گفت: در یک دهه اخیر، نشر الکترونیک در جهان و ایران رشد قابل توجهی داشته است. براساس نظرسنجی انجام شده در آبان ماه 1404 از سوی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، از میان افرادی که کتاب غیردرسی مطالعه می کنند، 52.4 درصد اعلام کرده اند که بیشتر از کتاب کاغذی استفاده می کنند و 18.5 درصد نیز کتاب الکترونیک را قالب غالب مطالعه خود دانسته اند. این نسبت در گروه سنی 15 تا 29 سال و به ویژه در میان دانشجویان، اهمیت بیشتری پیدا می کند.

صالحی با اشاره به قالب های جدید کتاب اظهار کرد: کتاب صوتی یکی از قالب هایی است که با اتکا به فناوری گسترش یافته است. در پیمایش سبک زندگی ایرانیان که در سال 1402 از سوی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات انجام شد، میزان استفاده از کتاب صوتی قابل توجه بود و در پیمایش سال گذشته نیز 11.7 درصد از پاسخ دهندگان اعلام کردند که بیشتر از قالب صوتی برای مطالعه و دریافت محتوای کتاب استفاده می کنند. کتاب های تعاملی نیز یکی دیگر از قالب های جدید هستند که به ویژه در حوزه کودک و نوجوان فرصت های تازه ای ایجاد می کنند. نسل جدید، نسلی است که در فضای شبکه های اجتماعی رشد کرده و صرفاً شنونده و دریافت کننده یک طرفه محتوا نیست، بلکه می خواهد در فرایند دریافت محتوا حضور داشته باشد، خلاقیت به خرج دهد و با اثر ارتباط تعاملی برقرار کند.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به نقش فناوری در توسعه عدالت اجتماعی و جغرافیایی گفت: فناوری های جدید امکان دسترسی گروه هایی را که پیش تر با محدودیت های جدی برای استفاده از کتاب مواجه بودند، افزایش داده اند. در جهان حدود 36 میلیون نابینای مطلق وجود دارد و در ایران نیز حدود 150 هزار نابینای شدید زندگی می کنند. فناوری های جدید امکان دسترسی این گروه ها و همچنین ناشنوایان و افراد دارای محدودیت های حرکتی را به قالب های جدید کتاب فراهم کرده اند. فناوری همچنین می تواند به تحقق عدالت جغرافیایی کمک کند و دسترسی ساکنان مناطق محروم و دور از دسترس را از طریق کتابخانه های دیجیتال، بسترهای آنلاین و حتی ابزارهای آفلاین افزایش دهد. بنابراین فناوری می تواند در خدمت عدالت اجتماعی، انسانی و جغرافیایی قرار گیرد و این ظرفیت نباید دست کم گرفته شود.

ظرفیت های هوش مصنوعی در حوزه کتاب و نشر

صالحی با اشاره به ظرفیت های هوش مصنوعی در حوزه کتاب و نشر بیان کرد: هوش مصنوعی دنیای جدیدی را پیش روی ما قرار داده و در حال حاضر فرصت های قابل توجهی در زمینه تولید، طراحی، عرضه و بازار کتاب ایجاد کرده است. با این حال، هوش مصنوعی یکی از مبهم ترین فناوری هایی است که بشر با آن مواجه شده و هنوز به طور دقیق نمی دانیم این فناوری انسان و جهان پیرامون او را به کدام سمت خواهد برد. در نتیجه سه ضلع صنعت چاپ، فناوری رایانه و انقلاب ارتباطی وارد دنیای جدیدی از فناوری و نشر شده ایم. بخشی از این تحولات به مرحله بلوغ رسیده، بخشی در حال گسترش است و بخشی نیز در آینده آثار خود را بیشتر نشان خواهد داد. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و بخش خصوصی فعال در حوزه نشر باید نسبت به آینده کتاب و نشر حساس باشند و بدانند این حوزه به کدام سمت حرکت می کند و چگونه می توان بر این روند اثرگذار بود.

وی یکی از ضرورت های این حوزه را ایجاد ارتباط مؤثر میان نظام آموزش و پرورش و صنعت نشر دانست و گفت: اگر می خواهیم بر روند آینده کشور از منظر کتاب و نشر اثرگذار باشیم، باید ارتباط بهتری با نظام آموزش و پرورش برقرار کنیم. توجه رئیس جمهور به حوزه مدرسه و تغییرات مربوط به مدارس، آموزش ضمن خدمت مستمر معلمان و آشنایی آنان با فناوری و هوش مصنوعی، فرصت مهمی برای پیوند میان مدرسه، فناوری و نشر ایجاد کرده است. تعطیلی مدارس در دوران کرونا و همچنین تعطیلی های ناشی از شرایط خاص اخیر، هرچند مشکلاتی ایجاد کرد، اما معلمان و دانش آموزان را تا حدی برای استفاده از ظرفیت های فناوری آماده تر کرده است. باید از این فرصت برای طراحی برنامه ای منظم و مستمر استفاده کرد تا نشر در این مسیر از تحولات آموزشی و فناورانه عقب نماند.

صالحی با تأکید بر ضرورت حفظ جایگاه کتاب در مدارس تصریح کرد: مدرسه جدید، مدرسه نوآور و فناور است، اما این مدرسه نباید مدرسه بی کتاب باشد. قالب کتاب ممکن است تغییر کند، اما اصل کتاب و تفکر منسجم باید حفظ شود. دانش آموز نباید مطالب را به صورت پراکنده و منقطع دریافت کند، بلکه باید قدرت تحلیل، تفکر منسجم و توانایی نقد و بررسی پیدا کند و کتاب در ایجاد این توانایی ها نقش اساسی دارد.

ضرورت توجه به مخاطرات فناوری

وی درباره ضرورت توجه به مخاطرات فناوری و به ویژه هوش مصنوعی اظهار کرد: فرصت های فناوری نباید ما را از خطرات آن غافل کند. همان طور که وجود تصادف در جاده ها به معنای کنار گذاشتن خودرو و رانندگی نیست، وجود مخاطرات در فناوری نیز به معنای کنار گذاشتن آن نیست؛ بلکه باید خطرات را از قبل شناخت و برای کاهش آنها برنامه ریزی کرد. هر فناوری جدید با خطرات جدیدی همراه است و شناخت این خطرات و یافتن راهکار برای مدیریت آنها نیازمند مطالعه و همفکری است. پژوهشگاه ها و پژوهشکده ها باید درباره مخاطرات فناوری های نو و به طور خاص هوش مصنوعی در حوزه نشر مطالعات جدی داشته باشند. یکی از موضوعات مهم، تأثیر هوش مصنوعی بر خلاقیت ادبی است. ایران در طول تاریخ خود همواره از خلاقیت ادبی برخوردار بوده و ظهور شاعرانی همچون فردوسی، نظامی، مولوی، عطار، حافظ و سعدی نشان دهنده تنوع و تمایز این خلاقیت است. هر یک از این شاعران سبک و ویژگی منحصربه فرد خود را دارند و این تنوع بخشی از سرمایه فرهنگی و ادبی ایران است. باید مراقب باشیم هوش مصنوعی به جای تقویت خلاقیت ادبی، موجب یکسان سازی تولیدات نشود و ایران خلاق به ایران کارخانه ای در حوزه تولید محتوا تبدیل نشود.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی یکی دیگر از مسائل مهم را حوزه قوانین و مقررات بیان کرد و گفت: در حوزه حقوقی مرتبط با فناوری های جدید عقب ماندگی هایی داریم. اگر فناوری با سرعت زیادی رشد کند اما نظام حقوقی و اخلاقی متناسب با آن شکل نگیرد، فناوری می تواند بسیاری از مرزهای حقوقی و اخلاقی را پشت سر بگذارد. بنابراین باید هم زمان با توسعه فناوری، نظام حقوقی و اخلاقی متناسب با آن نیز توسعه پیدا کند.

وی بر حمایت از ایده های خلاقانه در حوزه فناوری و نشر تأکید کرد و افزود: حمایت ها باید تسهیل گر و غیرتصدی گرایانه باشد و شبکه ای میان ایده ها، مراکز علمی، فناوری و بخش خصوصی ایجاد شود تا ایده های خلاقانه امکان رشد و تبدیل شدن به فعالیت های موثر را پیدا کنند.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به تجربه همکاری میان نمایشگاه ها، پارک های علم و فناوری و دانشگاه ها اظهار کرد: تجربه هایی که در این زمینه آغاز شده اند، می توانند گام نخست برای ایجاد مسیرهای جدید در حوزه فناوری و نشر باشند. باید این تجربه ها را ادامه داد و در صورت موفقیت، آنها را به مکان ها و مجموعه های دیگر نیز توسعه داد.

صالحی در پایان با اشاره به جایگاه فرهنگی خیابان انقلاب تصریح کرد: خیابان انقلاب صرفاً یک خیابان نیست، بلکه یکی از مهم ترین نواحی فرهنگی و نوستالژیک تهران است. کتابفروشی ها، دانشگاه ها، رفت وآمدهای فرهنگی و حتی پیاده روهای این منطقه، بخشی از هویت فرهنگی شهر را شکل داده اند. باید با نگاهی راهبردی از این هویت فرهنگی حفاظت کنیم و اجازه ندهیم چراغ فرهنگی کتابفروشی ها و مراکز فرهنگی این محدوده کم فروغ یا خاموش شود. اینکه چنین طرحی در خیابان انقلاب و در یکی از مهم ترین کانون های فرهنگی شهر در حال اجراست، می تواند نقطه قوت مهمی برای پیوند میان کتاب، نشر و فناوری باشد.

انتهای پیام