ابن سینا؛ الگوی فضیلت گرای معرفتی

به گزارش خبرنگار ایکنا از همدان، رضا اکبری، عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع)، امروز دوم شهریورماه در بیست ویکمین بزرگداشت سالانه شیخ الرئیس ابن سینای بزرگ «قرآن کریم درباره فرعون تعبیری وجود دارد که می گوید: «اسْتَضْعَفَ قَوْمَهُ»؛ یعنی قوم خود را به استضعاف کشاند. استضعاف تنها به معنای محرومیت اقتصادی نیست، بلکه می تواند ابعاد مختلفی داشته باشد؛ از جمله استضعاف عاطفی و مهم تر از آن، استضعاف معرفتی.

وی افزود: استضعاف معرفتی زمانی رخ می دهد که مسیرهای دسترسی انسان ها به اطلاعات و منابع معرفت محدود، قطع یا آلوده شود، یا افراد در محیط هایی قرار گیرند که تنها با صداها و دیدگاه های مشابه خود مواجه باشند. در چنین شرایطی، امکان شکل گیری داوری مستقل و دسترسی عادلانه به معرفت از انسان سلب می شود و این مسئله یکی از مباحث مهم در حوزه عدالت معرفتی و حاشیه رانی معرفتی است.

اکبری با اشاره به مفهوم «حاشیه رانی معرفتی» و جایگاه آن در مباحث معاصر معرفت شناسی اظهار کرد: می توان ابن سینا را به عنوان الگویی برای فضیلت گرایی معرفتی معرفی کرد؛ الگویی که نه تنها برای فیلسوفان، بلکه برای پزشکان، معلمان و پژوهشگران در حوزه های مختلف دانش قابل استفاده است.

وی افزود: در نگاه فضیلت گرایانه، فضیلت یک ویژگی ثابت و یکباره نیست، بلکه ملکه ای است که با تکرار و تمرین شکل می گیرد. بنابراین، اگر ابن سینا را الگوی معرفتی خود قرار دهیم، باید خود را در مسیر و فرایندی قرار دهیم که به تدریج فضیلت های معرفتی در ما شکل بگیرد.

این استاد دانشگاه ادامه داد: نخستین پرسش این است که اساساً چرا باید دانش بیاموزیم و هدف ما از کسب دانش چیست. ابن سینا غایت فلسفه را تبدیل شدن انسان به موجودی عقلانی و عالم می داند؛ بنابراین، کسب دانش صرفاً برای ثروت یا منفعت بیرونی نیست، بلکه خود عشق به معرفت موضوعیت دارد.

اکبری با اشاره به نقش انگیزه در فضیلت معرفتی بیان کرد: یکی از ویژگی های فضیلت، بُعد انگیزشی آن است. در نگاه ابن سینا نیز عشق به معرفت می تواند انگیزه ای فضیلت مندانه برای کسب دانش باشد. از سوی دیگر، منش معرفتی انسان نیز اهمیت دارد؛ از جمله استقلال فکری، شجاعت معرفتی، تواضع علمی و گشودگی ذهنی که می توان نمونه های آن را در اندیشه و آثار ابن سینا مشاهده کرد.

وی تصریح کرد: انسان در مسیر کسب دانش به فضیلت هایی نیاز دارد که ذهن او را سامان دهند؛ از جمله دقت، احتیاط، تشخیص و تمایز. ابن سینا در مباحث معرفت شناختی خود میان تصور و تصدیق، و میان امور بدیهی و نظری تمایز می گذارد و از این طریق، مانع درهم آمیختگی مفاهیم و نوعی بی نظمی ذهنی می شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع) با اشاره به تحلیل ابن سینا از قوای نفس گفت: ابن سینا در بحث قوای نفس، تقسیم بندی دقیقی از حواس ظاهری و باطنی، قوه عقل و حافظه ارائه می کند و توانایی ها و محدودیت های هر یک را در فرایند شناخت مورد توجه قرار می دهد. این نگاه می تواند در فهم چگونگی شکل گیری معرفت و مرزهای توانایی انسان در شناخت بسیار راهگشا باشد.

وی افزود: یکی دیگر از ویژگی های مهم اندیشه ابن سینا، نگاه جامع و منسجم به دانش است. دانسته های انسان نباید همچون جزیره هایی جدا از یکدیگر باشند، بلکه باید بتوان میان آنها ارتباط برقرار کرد و به یک نظام منسجم معرفتی رسید. استفاده درست از برهان و شیوه های استدلال نیز در همین چارچوب اهمیت پیدا می کند و می تواند از پیش داوری و خطاهای ذهنی جلوگیری کند.

اکبری با اشاره به بُعد اجتماعی معرفت در اندیشه ابن سینا اظهار کرد: ما در بسیاری از حوزه های معرفتی ناگزیر از اعتماد به دیگران هستیم. بخش قابل توجهی از دانش تاریخی، جغرافیایی و اجتماعی ما از طریق دیگران به دست می آید و اگر قرار باشد همه این اطلاعات را شخصاً بررسی کنیم، اساساً امکان شکل گیری دانش اجتماعی وجود نخواهد داشت. با این حال، اعتماد به دیگران نباید به معنای کنار گذاشتن استقلال فکری باشد؛ ابن سینا در عین استفاده از دانش دیگران، استقلال فکری خود را نیز حفظ می کند.

وی ادامه داد: عدالت معرفتی نیز در اینجا اهمیت پیدا می کند؛ به این معنا که باید هر یک از توانایی های معرفتی خود را در جای مناسب به کار بگیریم و در گفت وگو با دیگران نیز انصاف علمی را رعایت کنیم. این انصاف را می توان در آثار ابن سینا مشاهده کرد؛ او حتی در جایی که به محدودیت های معرفتی انسان در برخی مسائل، مانند مسئله معاد، اشاره می کند، مرزهای دانایی و نادانی خود را به رسمیت می شناسد.

عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع) با اشاره به شیوه نگارش آثار ابن سینا گفت: در بسیاری از آثار او، نوعی سخاوت علمی نیز دیده می شود؛ گویی ابن سینا در مقام آموزش و گفت وگو با شاگرد خود قرار دارد و تلاش می کند مسیر استدلال را برای مخاطب روشن کند. این ویژگی می تواند الگویی برای تعامل علمی و همکاری معرفتی امروز باشد.

وی در پایان با تأکید بر ضرورت گسترش تعاملات علمی بین المللی در حوزه ابن سینا گفت: محتوای فکری و میراث ابن سینا متعلق به ایران به معنای محدود آن نیست، بلکه میراثی جهانی است. بنابراین، یکی از بایسته های امروز، گسترش همکاری های علمی بین المللی با محوریت ابن سینا است و همدان می تواند با همکاری بنیاد بوعلی سینا، دانشگاه ها و نهادهای اجرایی، به یکی از مراکز مهم دیپلماسی علمی جمهوری اسلامی ایران در این عرصه تبدیل شود.

انتهای پیام