پزشکی فراتر از دانش و فنون درمانی؛ نگاهی به ابعاد معرفتی و اجتماعی طب

به گزارش خبرنگار مهر، کتاب «فلسفه پزشکی؛ سیر تحول، مسائل و چشم اندازها» نوشته علیرضا منجمی توسط انتشارات سمت منتشر شد. این کتاب به مطالعه تاریخی، مفهومی و انتقادی فلسفه پزشکی اختصاص دارد.

این اثر در سه بخش تدوین شده است؛ بخش نخست به زمینه های تاریخی ظهور فلسفه پزشکی می پردازد و تحول پزشکی را از طب عقلانی یونان و نظریه اخلاط، تا طب رده بندی، آسیب شناسی تشریحی و شکل گیری نهاد بیمارستان دنبال می کند. نویسنده در این مسیر توضیح می دهد که برداشت از بیماری چگونه از تصور برهم خوردن تعادل اخلاط به فهم بیماری به عنوان پدیده ای مکان مند، عینی و قابل مشاهده تغییر کرده است. این بخش همچنین بحران پزشکی، جایگاه علوم انسانی پزشکی و سنت های فلسفه پزشکی در لهستان، فرانسه، آلمان و آمریکا را بررسی و تمایز فلسفه پزشکی با اخلاق زیستی و علوم انسانی سلامت را روشن می کند.

بخش دوم به مسائل مفهومی و معرفتی درونی پزشکی اختصاص دارد. چیستی پزشکی و نسبت آن با علم طبیعی، هنر درمان و عمل حرفه ای، از مباحث اصلی این بخش است. در ادامه، نظریه های زیستی ـ آماری و کل نگر درباره سلامت و بیماری، رابطه بالینی میان پزشک و بیمار و صورت های گوناگون انسان زدایی در سطوح نظری، عملی و نهادی بررسی می شوند. نویسنده استدلال بالینی را صرفاً کاربرد قواعد علمی نمی داند، بلکه آن را وابسته به قضاوت عملی یا فرونسیس می خواند. از همین منظر، ظرفیت ها و محدودیت های علوم شناختی و رویکردهای مبتنی بر محاسبه در طبابت مورد بحث قرار می گیرد و بر اهمیت تجربه ناخوشی و روایت بیمار در فرایند قضاوت بالینی تأکید می شود.

بخش سوم به افق های جدید فلسفه پزشکی و نسبت آن با فناوری، جامعه و علوم انسانی ـ اجتماعی اختصاص دارد. طبی سازی، زیست سیاست، ساختار بهداشت عمومی، نقد اپیدمیولوژی و نقش فناوری های پزشکی در تقویت مراقبت یا تشدید نگاه ابزارمحور، از مهم ترین محورهای این بخش اند. طرح پزشکی به مثابه علم فرد نیز توجه را به تفاوت های فردی بیماران، زمینه های زیستی و اجتماعی زندگی آنان و محدودیت تعمیم های صرفاً آماری معطوف می کند. نویسنده در پایان، وضعیت فلسفه پزشکی در ایران را بررسی می کند و ضمن اشاره به موانع توسعه این حوزه، پیشنهادهایی برای گسترش آن در آموزش، پژوهش و سیاست گذاری سلامت ارائه می دهد.

منجمی در این کتاب، با تکیه بر تجربه خود در طبابت، پژوهش ها در حوزه های علوم شناختی و فلسفه علم و فناوری، پزشکی را حوزه ای فراتر از مجموعه ای از دانش ها و فنون درمانی تلقی می کند. در این تلقی، پزشکی مدرن در تعامل با تحولات علمی، فناوری های درمانی، نهادهای سلامت، ساختارهای اجتماعی و برداشت های گوناگون از انسان، بدن، بیماری و سلامت شکل گرفته است. کتاب می کوشد پیدایش و تثبیت فلسفه پزشکی را در متن همین تحولات توضیح و نشان دهد که پرسش های برآمده در حوزه سلامت و پزشکی را نمی توان تنها با ارجاع به داده های تجربی و بالینی پاسخ داد.

نویسنده در پیشگفتار، همه گیری کووید–19 را نمونه برجسته معاصر می داند که اهمیت و ضرورت تأمل فلسفی درباره پزشکی و سلامت را برجسته کرد. مسائلی چون اضطراب سلامت، زیست سیاست، اعتبار شواهد، تصمیم گیری در موقعیت های همراه با عدم قطعیت و نقش رسانه ها در صورت بندی فهم عمومی از بیماری، از جمله موضوعاتی هستند که در این زمینه اهمیت می یابند. چنین رخدادهایی نشان می دهند که پزشکی، افزون بر جنبه های زیستی و فناورانه، با ابعاد معرفتی، اجتماعی، سیاسی و تفسیری نیز پیوند دارد.

«فلسفه پزشکی؛ سیر تحول، مسائل و چشم اندازها» پزشکی را نه صرفاً دانشی زیستی و فنی، بلکه عرصه ای چندلایه می فهمد که با مسائل انسانی، اجتماعی، معرفتی و فناورانه درآمیخته است. از این رو، کتاب می تواند زمینه ای برای فهم منسجم تر تاریخ پزشکی مدرن، بحران های نظام سلامت، مفهوم سلامت و بیماری، قضاوت بالینی و جایگاه فناوری در مراقبت فراهم آورد.

این کتاب برای دانشجویان و پژوهشگران فلسفه، فلسفه علم، فلسفه های مضاف، علوم پزشکی، آموزش پزشکی و علوم انسانی سلامت مناسب است. همچنین پزشکان، مدیران و سیاست گذاران حوزه سلامت و علاقه مندان به بررسی انتقادی مفاهیم و رویه های پزشکی معاصر می توانند از مباحث آن بهره بگیرند؛ به ویژه کسانی که در پی فهم نسبت پزشکی با فناوری، جامعه، تجربه بیمار و سازوکارهای تصمیم گیری بالینی اند.