طراح کودتای 28 مرداد که بود

به قلم الهه سادات بدیع زادگان

کرمیت روزولت که نامش در تاریخ معاصر ایران با کودتای 28 مرداد 1332 گره خورده است، در سال 1916 میلادی در بوئنوس آیرس، پایتخت آرژانتین چشم به جهان گشود. او که نوه تئودور روزولت، بیست وششمین رئیس جمهور ایالات متحده آمریکا بود، دوران تحصیلات عالی خود را در دانشگاه هاروارد به پایان رساند و موفق به اخذ درجه دکترا شد. سپس به مقام دانشیاری در رشته تاریخ رسید و به تدریس در این حوزه پرداخت.

روزولت در خاطراتش آورده که رساله پایان نامه تحصیلی اش درباره «فنون تبلیغات در جنگ داخلی انگلیس» بوده و به همین دلیل، با روش های مقابله با بحران های داخلی کشورها آشنایی عمیقی داشته است.

با آغاز جنگ جهانی دوم و با دستور فرانکلین روزولت، سیاستمدار و سی ودومین رئیس جمهور آمریکا برای تأسیس نخستین سازمان اطلاعاتی این کشور، کرمیت که در آن هنگام 25 سال داشت، از نخستین افرادی بود که به این سازمان اطلاعاتی ویژه رئیس جمهور پیوست. چنانکه در خاطراتش نگاشته است، نخستین مأموریت او تحقیق و پژوهش درباره ایران و به ویژه مطالعه زندگی ایل قشقایی بود. همین تحقیق، سرآغاز پیوند کرمیت روزولت با تاریخ معاصر ایران شد.

با تأسیس اداره خدمات استراتژیک (O.S.S) که سازمانی پیشگام در شکل گیری سازمان سیا بود، کرمیت روزولت در سال 1942 به این نهاد پیوست و با توجه به تحصیلات عالی، علاقه شخصی و نیز سوابق فعالیتش در دفتر اطلاعات رئیس جمهور، مسئولیت اداره خاورمیانه را برعهده گرفت. در همین سمت، روزولت در آوریل 1944، یعنی چهار ماه پس از کنفرانس تهران، نخستین سفر خود را به ایران انجام داد.

کرمیت روزولت در تابستان 1946 میلادی، یعنی در اوج بحران و حوادث مربوط به آذربایجان، بار دیگر وارد تهران شد و پس از ملاقات با محمدرضاشاه پهلوی، بلافاصله به جنوب رفت و با رؤسای ایل قشقایی دیدار و گفت وگو کرد. در بازگشت از همین سفر بود که برای نخستین بار، گزارش های متعددی درباره ایل قشقایی، همراه تصاویری از سران این ایل در مطبوعات آمریکا منتشر و توجه افکار عمومی غرب به این منطقه از ایران و مردم آن جلب شد.

مدت کوتاهی پس از این سفر، در پاییز سال 1325 هجری شمسی، «نهضت جنوب» در ایران شکل گرفت و برادران قشقایی خواستار خودمختاری فارس شدند. این رویداد در تاریخ ایران، چون توطئه ای از سوی دولت قوام السلطنه و سرویس های جاسوسی آمریکا و انگلیس برای مقابله با اشغال آذربایجان و کردستان از سوی ارتش سرخ شوروی به وقوع پیوست.

در ماه مه 1947 میلادی، آژانس مرکزی اطلاعات آمریکا (CIA) تأسیس شد و کرمیت روزولت به فعالیت خود در این سازمان تازه تأسیس ادامه داد. در ژوئن 1948 میلادی، سیا به طور رسمی مجوز انجام عملیات شبه نظامی و توطئه گرانه را دریافت کرد و در پی آن، معاونت عملیاتی سیا شکل گرفت. کرمیت روزولت از جمله مسئولان اولیه این معاونت بود و ریاست اداره خاورمیانه را در آن برعهده داشت. او از سال 1952 میلادی به بعد، تحت نظارت مستقیم ریچارد هلمز، سفیر ایالات متحده در ایران قرار گرفت.

پوشش فرهنگی برای فعالیت های اطلاعاتی

در این سال ها، کرمیت روزولت در ایستگاه منطقه ای سیا در بیروت مستقر بود و همزمان، با حضور در دانشگاه آمریکایی بیروت در مقام استاد تاریخ و نیز ریاست انجمن آمریکایی دوستداران خاور نزدیک، از یک پوشش فرهنگی مناسب برای فعالیت های اطلاعاتی خود بهره می گرفت.

هر چند از عملیات توطئه گرانه او در این سال ها اطلاع دقیقی در دست نیست، اما طبیعی است که در هر اقدامی که سیا در خاورمیانه انجام داده، باید ردپای پنهان کرمیت روزولت را در جایگاه مسئول مستقیم اداره خاور نزدیک در سیا جست وجو کرد. از مهم ترین این حوادث که به کرمیت روزولت منسوب است، ماجرای براندازی ملک فاروق و کودتای نجیب ناصر در ژوئیه 1952 میلادی به شمار می رود.

کرمیت روزولت در تاریخ 16 تیرماه 1332 هجری شمسی، با گذرنامه جعلی و نام مستعار جیمز ف. لاکریج، از مرز عراق وارد ایران شد تا توطئه آمریکایی انگلیسی 28 مرداد 1332 را رهبری کند. او در آن زمان، 12 سال تجربه پژوهش و کار در زمینه مسائل ایران را در کارنامه خود داشت و در طول این سال ها، فعالیت های اطلاعاتی آمریکا را در خاورمیانه هدایت کرده بود.

کرمیت روزولت با نقشی که در عملیات 28 مرداد 1332 ایفا کرد، محمدرضا پهلوی را برای همیشه مدیون خود ساخت. او نخستین دیدارش را با شاه، که در تاریخ اول شهریور 1332 روی داد، چنین شرح می دهد: «راننده مستقیماً مرا کنار پله ها برد. آنجا مردی با لباس فراک از من استقبال کرد. تعظیم کوتاهی کرد و مرا به طبقه دوم فرستاد. شاه در اتاق پذیرایی منتظر من بود... موقعی که با یکدیگر دست می دادیم، مرد دیگری با لباس فراک با گیلاس های کوچک ودکا و خاویار وارد شد... اولین کلمات شاه بسیار موقر و سنگین ادا شد: من تاج و تختم را از برکت خداوند، ملتم، ارتشم و شما دارم. گیلاسش را برداشت و به سلامتی من دستش را بلند کرد و من هم همین کار را کردم. هر دو آن را نوشیدیم. سپس شاه خندید و گفت خیلی خوشحالم از اینکه شما را اینجا می بینم، خیلی بهتر از داخل ماشین و خیابان و باغ است... .»

پس از وقوع کودتا، پیوند کرمیت روزولت با ایران قطع نشد، بلکه ابعادی دیگر یافت. او در سال 1958 میلادی، پس از 17 سال فعالیت اطلاعاتی، از سیا کناره گرفت و ترجیح داد به کسب وکار خصوصی روی آورد. روزولت به استخدام کمپانی گلف، یکی از پنج شرکت قدرتمند نفتی جهان درآمد و به مقام معاونت این کمپانی در امور روابط با دولت آمریکا منصوب شد.

کمپانی گلف با هفت درصد سهم، یکی از اعضای کنسرسیومی بود که بر منابع نفتی ایران چنگ انداخته بود. با تثبیت رژیم شاه در ایران، کرمیت روزولت ترجیح داد از سابقه دوستی اش با محمدرضاشاه پهلوی بهره ببرد و فعالیت های خود را در ایران متمرکز کند. او در سال 1964 میلادی از کمپانی گلف خارج شد و به تأسیس شرکتی دلالی در واشنگتن اقدام کرد که رژیم شاه، مشتری اصلی آن بود.

به این ترتیب، کرمیت روزولت پاداش خود را از محمدرضاشاه پهلوی دریافت کرد. او در سال های 1964 تا 1979 میلادی، دلال معتبر معاملات اسلحه آمریکا با ایران بود. کرمیت روزولت در معامله یک میلیارد دلاری خرید هواپیماهای F5 با کمپانی گرومن نیز نقشی تعیین کننده داشت. شاه هیچ گاه دین خود را نسبت به روزولت فراموش نکرد و حتی پس از سقوط نیز در مصاحبه های خود از او با عنوان «دوست من آقای روزولت» یاد می کرد. کرمیت روزولت سرانجام در تاریخ 28 خردادماه 1379 هجری شمسی درگذشت.

انتهای پیام