پیامدهای تداوم جنگ در جهان و تأثیر آن براقتصاد ایران

به گزارش خبرنگار ایکنا، حجت الله میرزایی، استادیار اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی، در نشست تخصصی «منازعه ایران و آمریکا؛ تحلیل ابعاد بین المللی، اجتماعی و اقتصادی» که امروز، سه شنبه 27 مردادماه، در مرکز پژوهش های اتاق ایران برگزار شد، گفت: دست کم در 15 سال پیش از جنگ اخیر، در وضعیتی قرار داشتیم که به طور آشکاری بر وضعیت ما پس از جنگ 12 روزه نیز تأثیر گذاشته است. بنابراین نباید تغییرات و شرایط ایجادشده از جنگ 12 روزه به بعد را به صورت انتزاعی و جدا از روندهای پیشین تحلیل کنیم. وی افزود: از ابتدای این دوره، مهم ترین ویژگی 15 ساله اخیر، تضعیف شدید کیفیت حکمرانی در ایران بوده است. تقریباً همه شاخص های حکمرانی، از جمله شاخص ثبات اقتصادی و شاخص دولت کارآمد، با افت قابل توجهی مواجه شده اند. در رتبه بندی فساد نیز در یک دوره هشت ساله، وضعیت ایران به شکل محسوسی کاهش یافته و تقریباً همه شاخص های نهادی این روند نزولی را نشان می دهند. میرزایی ادامه داد: برای مثال، اگر شاخص مهار فساد را بررسی کنیم، نمره ایران از حدود 50 در مقطعی، به حدود 25 و حتی 15 رسیده است. معنای این وضعیت آن است که هزینه های رشد اقتصادی و فعالیت اقتصادی در ایران به شدت افزایش پیدا کرده و اثربخشی سیاست های دولت نیز به شدت کاهش یافته است. استادیار اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی با اشاره به آخرین مطالعات انجام شده درباره کیفیت حکمرانی اظهار کرد: آخرین مطالعاتی که درباره کیفیت حکمرانی انجام شده نیز همین روند را تأیید می کند. ما از سال 2003 به این سو با یک سقوط در کیفیت حکمرانی مواجه بوده ایم. اگرچه در تأمین کالاهای عمومی وضعیت ما به طور نسبی بهتر بوده، اما در حوزه هایی مانند ظرفیت دولت، ظرفیت مالی، هماهنگی، توان اجرایی و شاخص های دموکراتیک، به شدت ضعیف تر شده ایم. وی افزود: یکی از نتایج این وضعیت را می توان در برخی شاخص های مهم اقتصادی مشاهده کرد. برای مثال، ایران یکی از ضعیف ترین عملکردها را هم در سطح جهان و هم در منطقه در زمینه جذب سرمایه خارجی داشته است. نه تنها در جذب سرمایه خارجی توفیق چندانی نداشته ایم، بلکه دست کم در 10 سال گذشته، ایران یکی از کشورهای مهم سرمایه فرست نیز بوده است. برآوردهای مختلف، سالانه از 10 تا 20 میلیارد دلار خروج سرمایه از ایران حکایت دارد. میرزایی تصریح کرد: در جذب سرمایه داخلی نیز وضعیت مشابهی داشته ایم. دست کم از سال 1397، یعنی زمانی که ترامپ برجام را غیرقابل اجرا اعلام کرد، شاخص انباشت سرمایه در ایران به شدت سقوط کرده است. متأسفانه در طول هشت سال گذشته، یعنی از سال 1397 به این سو، حتی در سطح جبران استهلاک سرمایه نیز نتوانسته ایم سرمایه گذاری کافی داشته باشیم. وی ادامه داد: همین وضعیت را در خروج سرمایه انسانی و سرمایه خلاق نیز می توان مشاهده کرد. به طور طبیعی، نتیجه چنین روندی، کاهش شدید رشد اقتصادی بوده است. در روزهای اخیر نیز درباره اینکه آیا رشد اقتصادی ما واقعاً صفر بوده یا بیشتر از صفر بوده، بحث هایی شکل گرفته است، اما دست کم در زمینه رشد درآمد سرانه، یعنی رشد اقتصادی با لحاظ رشد جمعیت، یکی از پایین ترین نرخ های رشد را در سطح منطقه داشته ایم. استادیار اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی گفت: این در حالی است که طی همین 15 سال اخیر، نمونه های بسیار متعددی در منطقه خاورمیانه، آفریقا، آمریکای لاتین و آسیا وجود دارد که کشورهایی توانسته اند رشدهای بزرگی را تجربه کنند و به نمونه های بسیار جذاب مطالعاتی تبدیل شده اند. در همسایگی ما، گرجستان و عربستان از جمله این کشورها محسوب می شوند. اکوادور، شیلی و بسیاری از کشورهای دیگر نیز در گزارش ها و مطالعات مختلف به عنوان نمونه هایی از تجربه رشد اقتصادی مورد بررسی قرار گرفته اند. میرزایی در ادامه به پیامدهای بازگشت تحریم ها اشاره کرد و گفت: متأسفانه از سال 1397 و با بازگشت مجدد تحریم ها، یک دوره افزایش شدید فقر، نابرابری و کاهش رشد اقتصادی را تجربه کردیم. هم افزایی تشدید تحریم ها و بحران کرونا، در کنار ناتوانی دولت برای به کارگیری سیاست های جبرانی و محدودیت های مالی که دولت با آنها مواجه بوده، باعث شد رشد اقتصادی به شدت کاهش پیدا کند. وی افزود: همزمان، تورم نیز از نرخ ساختاری و بلندمدت حدود 15 درصد، ابتدا به 22 درصد و سپس در برخی مقاطع به حدود 45 درصد افزایش پیدا کرد. همزمان با این روند، نرخ فقر و جمعیت زیر خط فقر نیز افزایش یافت. میرزایی اظهار کرد: در سال های کرونا، یعنی از سال 1397 تا 1401، با یک جهش بی سابقه در جمعیت دچار فقر مواجه بودیم و متأسفانه سیاست های ضعیف دولت نتوانست از این روند جلوگیری کند. همچنین در زمینه حمایت از خانواده نیز یکی از ضعیف ترین عملکردها را داشته ایم. میرزایی ادامه داد: در 15 سال گذشته، با وجود کاهش کیفیت حکمرانی، افت سرمایه گذاری و افزایش تورم، بالاترین سطح حمایت از خانواده را نیز تجربه نکرده ایم و مجموعه این عوامل عملاً به کاهش شدید تاب آوری اقتصادی منجر شده است. اکنون این تاب آوری در جریان جنگ نیز به شدت کاهش یافته است. وی افزود: صرف نظر از سیاست های سیاسی و اجتماعی، در حوزه اقتصاد مجموعه این عوامل باعث شده است طبقه متوسط با تضعیف شدیدی مواجه شود. برآوردها نشان می دهد طبقه متوسط حدود 20 درصد کوچک تر شده و تقریباً به همین میزان به طبقه فقیر اضافه شده است. البته برای محاسبه جمعیت فقیر، صرفاً نباید به افرادی توجه کرد که درآمد کافی ندارند یا از مسکن و غذای کافی برخوردار نیستند؛ گروه های بزرگی نیز وجود دارند که درآمد و امکانات حداقلی زندگی را دارند، اما به شدت در معرض آسیب و سقوط به زیر خط فقر قرار دارند. استادیار اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی تصریح کرد: برای این گروه ها، وقوع یک بیماری یا نیاز به یک عمل جراحی می تواند در غیاب یک نظام تأمین اجتماعی مناسب، آنها را به سرعت به زیر خط فقر سوق دهد و این جمعیت، جمعیت قابل توجهی است. وی در ادامه با اشاره به پیش بینی های اقتصادی پیش از جنگ اظهار کرد: پیش از جنگ و پیش از اعتراضات دی ماه، پیش بینی های جهانی حاکی از این بود که در سال 1404 حدود دو میلیون نفر و در سال 1405 حدود سه میلیون نفر به جمعیت ایران اضافه خواهد شد. همچنین پیش بینی می شد رشد اقتصادی ایران در سال 1404 چیزی بین صفر تا نیم درصد و در سال 1405 بین صفر تا منفی سه درصد باشد. میرزایی ادامه داد: اما به سرعت و پس از جنگ 12 روزه، این پیش بینی ها تغییر کرد. بر اساس پیش بینی هایی که تا پایان فروردین ماه انجام شده بود، یعنی زمانی که هنوز جنگ آغاز نشده بود و در واقع هنوز با تبعات کامل جنگ مواجه نشده بودیم، برآوردهایی وجود داشت که اقتصاد ایران در سال 1405 نرخ رشد اقتصادی حدود منفی 9 تا منفی 10.5 درصد را تجربه خواهد کرد. وی افزود: این برآوردها مربوط به زمانی بود که هنوز ما محاصره دریایی را تجربه نکرده بودیم، در حالی که در پنج ماه نخست سال که پشت سر گذاشته ایم، سه ماه آن با محاصره شدید دریایی همراه بوده و صادرات نفت و فرآورده های پتروشیمی تقریباً به صفر رسیده و واردات نیز به شدت محدود شده است. میرزایی گفت: البته واردات برخی کالاهای خاص با نظارت انجام می شود، اما این واردات لزوماً تأمین کننده همه نیازهای داخلی نیست. اگر این محاصره و محدودیت دریایی ادامه پیدا کند، نه تنها برای اقتصاد ایران، بلکه برای کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس و به ویژه سایر کشورهای درگیر در زنجیره تجارت و انرژی، پیامدهای بسیار وخیمی خواهد داشت. وی در تشریح پیامدهای جهانی تداوم جنگ اظهار کرد: در سطح جهانی، پیش بینی ها را می توان به سه سناریو تقسیم کرد؛ اینکه جنگ در نیمه تابستان، یعنی در تیرماه، پایان پیدا کند؛ اینکه در شهریورماه تمام شود؛ یا اینکه تا پایان سال 2026 ادامه پیدا کند. تداوم جنگ می تواند نرخ تورم جهانی را تا حدود 2.5 درصد افزایش دهد و نرخ رشد اقتصادی جهان را تا حدود دو تا 2.5 درصد کاهش دهد. استادیار اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی ادامه داد: اما اگر بسته بودن تنگه هرمز ادامه پیدا کند و صادرات نفت همچنان با محدودیت مواجه باشد، ممکن است نزدیک به یک میلیارد نفر از جمعیت کشورهای آفریقایی و جنوب آسیا به زیر خط فقر سقوط کنند و فاجعه گرسنگی که پیش از اجرای برنامه های توسعه، حدود یک میلیارد نفر را درگیر کرده بود، دوباره بازگردد. این مسئله بسیار بسیار نگران کننده است. وی با اشاره به تجربه بحران های نفتی گذشته گفت: در نخستین شوک نفتی سال 1973، بازندگان اصلی نه آمریکایی ها و نه اروپایی ها، بلکه کشورهای در حال توسعه بودند. بحران بزرگ بدهی ها نیز پس از همان شوک نفتی شکل گرفت. امروز نیز تداوم محدودیت ها، برخلاف آنچه دائماً القا می شود، نه برای آمریکا و نه برای اروپا، بلکه برای کشورهای در حال توسعه در آفریقا، جنوب آسیا و آمریکای لاتین می تواند به شدت پرمخاطره باشد. میرزایی افزود: دست کم تجربه ای که برای کشورهای اروپایی از شوک نفتی نخست تاکنون و به ویژه شوک انرژی پس از جنگ روسیه و اوکراین وجود دارد، نشان می دهد این کشورها توانسته اند تاب آوری نسبتاً خوبی ایجاد کنند. آنها از طریق شناسایی و توسعه انرژی های جایگزین به جای انرژی های فسیلی، بخشی از آسیب پذیری خود را کاهش داده اند. وی با اشاره به طرح موضوع «زمستان سخت» در اروپا گفت: به یاد دارید که در سال 1401، چقدر موضوع «زمستان سخت» در اروپا مطرح و ترویج می شد و چه اندازه در سیاست های کلیدی دولت وقت بازتاب پیدا کرد. البته در دامن زدن به این گزاره اغواگر و در کم اهمیت جلوه دادن آثار آن بر اقتصاد ایران، برخی که آنها را به عنوان تحلیلگر اقتصادی می شناسید نیز بسیار مؤثر بودند. میرزایی ادامه داد: اگر بررسی کنید، ببینید نخستین بار چه کسانی موضوع «زمستان سخت» را مطرح کردند. الزاماً طرفداران نزدیک دولت سیزدهم نبودند، بلکه کسانی بودند که ظاهراً منتقد دولت بودند، اما این گزاره را در فضای عمومی مطرح و تقویت کردند. به هر دلیلی، همان افرادی که امروز نیز می گویند ما اصلاً آرایش جنگی در اقتصاد نداریم، اتفاق خاصی برای اقتصاد نیفتاده و وضعیت اقتصادی کشور بسیار خوب است، بر این گزاره نیز تأکید داشتند که تداوم جنگ پیامد مهمی برای اقتصاد نخواهد داشت. وی تصریح کرد: ظاهراً آنها زمانی جنگ را جدی تلقی می کنند که یکی از همان اشکال تشدید بحران، مانند تجربه غزه یا عراق، اتفاق بیفتد. در حالی که ما اکنون در اقتصاد، در حال تجربه یک فروپاشی آرام و تدریجی هستیم. استادیار اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی با اشاره به آثار جنگ بر بازار کار گفت: آثار این وضعیت در بازار کار نیز قابل مشاهده است. بر اساس داده های رسمی سازمان تأمین اجتماعی، در پایان سال 1404 حدود 600 هزار نفر از شاغلان کاهش پیدا کرده اند. میرزایی اظهار کرد: نتایج و پیامدهای جنگ اخیر برای اقتصاد کشور بسیار جدی است. در چنین شرایطی، بنگاه ها و اقتصادهای ملی نمی توانند به سادگی به فعالیت عادی خود ادامه دهند، بلکه کشورها به تدریج منزوی و ضعیف می شوند و قدرت جذب سرمایه اقتصادی، سرمایه مالی و سرمایه انسانی را از دست می دهند. وی افزود: در چنین شرایطی، کشورهایی که اقتصادشان به سمت الگویی از «اقتصاد مقاومتی» حرکت می کند، ممکن است به سمت یک اقتصاد کاملاً محلی و محدود، بدون ارتباط گسترده با اقتصاد بین الملل، سوق پیدا کنند؛ در حالی که ارتباط با اقتصاد جهانی یکی از مؤلفه های تعیین کننده قدرت اقتصادی کشورهاست. استادیار اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی ادامه داد: پیش بینی ها نشان می دهد که با یک نظام اقتصادی کاملاً تجزیه شده و چندپاره در اقتصاد جهانی مواجه خواهیم شد؛ به این معنا که کشورها بر اساس میزان تسلط و برخورداری از عناصر کمیاب، آرایش اقتصادی جدیدی پیدا خواهند کرد. البته در سناریوی خوش بینانه، ممکن است قطب های جدیدی شکل بگیرند، اما باید توجه داشته باشیم که به طور جدی باید با اقتصاد مبتنی بر تجارت و رقابت آزاد در سطح جهانی، به تدریج خداحافظی کنیم. وی گفت: بخشی از این تحول نیز ناشی از فناوری های جدید است. در زمینه عناصر و مواد معدنی کمیاب، چینی ها دست برتر را دارند و با فاصله رتبه نخست جهان را در اختیار گرفته اند. در مقابل، آمریکایی ها تلاش می کنند با یارگیری و ایجاد قطبی متشکل از کشورهای دیگری که از این عناصر کمیاب برخوردارند، این برتری را جبران کنند. میرزایی با اشاره به اهمیت عناصر خاکی کمیاب در فناوری های جدید اظهار کرد: برای مثال، یک گوشی هوشمند در مقایسه با گوشی های قدیمی ممکن است بیش از 10 تا 20 برابر از عناصر خاکی کمیاب استفاده کند. یک خودروی برقی نیز حدود 210 کیلوگرم از این عناصر را مصرف می کند که حدود هفت برابر خودروی بنزینی است. تقریباً همه فناوری های جدیدی که به آنها اشاره کردم، به شدت به این عناصر خاکی کمیاب وابسته هستند و به همین دلیل، نظم سابق بین المللی نیز حتماً دستخوش تغییر خواهد شد. میرزایی در ادامه با اشاره به ابعاد ژئوپلیتیکی منازعه ایران و آمریکا گفت: جنگ آمریکا علیه ایران، علاوه بر اینکه ما یک دشمن دیرینه به نام اسرائیل داریم و عواملی که دوستان درباره آن صحبت کردند و شاید برای آمریکایی ها نیز به نوعی هویتی شده باشد، باید از منظر یک بازی بزرگ تر در جهان نیز مورد توجه قرار گیرد. وی ادامه داد: به هر حال، نتیجه این جنگ این بوده که علاوه بر ایران، برخی از کشورهای حاشیه خلیج فارس، از جمله کویت و بحرین، نیز آسیب های بسیار جدی دیده اند. مجموعه کشورهای حاشیه خلیج فارس در مجموع حدود 35 سال عقب افتاده اند؛ یعنی ممکن است حدود 35 سال طول بکشد تا این کشورها بتوانند به وضعیت پیش از جنگ بازگردند. استادیار اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی در پایان سخنان خود تصریح کرد: حال اگر از منظر دیگری به این مسئله نگاه کنیم و ببینیم که کشورهای حاشیه خلیج فارس و ایران، یعنی هفت کشور مسلمان منطقه، با چنین پسرفتی مواجه شده اند، باید این پرسش را مطرح کنیم که در نهایت چه کسی برنده این بازی خواهد بود. این نیز یکی از نکاتی است که باید به آن توجه جدی داشت. انتهای پیام