مرگ اندیشی و نقش آن در سلامت معنوی

در میان تمام پدیده های زندگی انسان، مرگ همواره جایگاه ویژه ای داشته است. این حقیقت اجتناب ناپذیر که پایان زندگی دنیوی را رقم می زند، در فرهنگ اسلامی دریچه ای به سوی حیاتی جاودانه و برتر نگریسته می شود. نگاهی به متون دینی و روایات معصومین(ع) نشان می دهد که اسلام تلاش کرده است با ارائه تصویری روشن و امیدبخش از مرگ، این پدیده را از حالت رعب انگیز خارج و آن را به تجربه ای معنوی و تکاملی تبدیل کند.

مرگ به مثابه تجربه ای احیاگر می تواند در مسیر سلامت معنوی انسان نقش بسزایی داشته باشد؛ اما هراس از مرگ که گاهی به افراط کشیده می شود، می تواند دستاوردهای این تجربه دینی را کم اثر یا بی اثر کند. مرگ تجربه ای شناخته شده است که علل هراس از آن، جهل نسبت به حقیقت مرگ، گناه و کردار ناشایست و دلبستگی به دنیا و مظاهر آن را شامل می شود.

در متون اسلامی، مرگ مرحله ای از حیات تلقی می شود که در قالب تجربه ای دینی قابل فهم است. قرآن کریم با تعابیری مانند «توفی» (دریافت کامل روح) بر این مفهوم تأکید دارد. در این نگاه، مرگ نیستی و نابودی نیست، بلکه انتقالی آگاهانه و حکیمانه از عالمی به عالم دیگر است. امام جواد(ع) در پاسخ به این سؤال که چرا مردم مرگ را دوست ندارند، فرمود: «زیرا به حقیقت مرگ جاهل اند. اگر می دانستند مرگ چیست، آن را دوست می داشتند.»

این نگرش نشان می دهد که ترس از مرگ بیش از آنکه ناشی از خود این پدیده باشد، نتیجه نبود شناخت صحیح از آن است. امام علی(ع) در سفارشی به فرزندشان، حضرت امام حسن مجتبی(ع)، مرگ را چنین معرفی می کند: «بدان پسرم! تو برای آخرت آفریده شده ای، نه برای دنیا؛ برای فنا (در دنیا)، نه برای بقا (در دنیا)؛ برای مردن، نه برای زیستن؛ تو در منزل کوچ هستی که رهگذری ست به سوی آخرت... .»

از سوی دیگر، گناه و اعمال ناشایست نیز از عوامل مهم ترس از مرگ محسوب می شود. قرآن کریم در سوره جمعه به این نکته اشاره می کند که گناهکاران هرگز آرزوی مرگ نمی کنند؛ چرا که از عواقب اعمال خود آگاهند. امام حسن(ع) در توضیح این مسئله فرمود: «شما آخرت خود را خراب و دنیایتان را آباد کرده اید، به همین دلیل از مرگ گریزانید.»

دلبستگی به دنیا و مظاهر آن نیز از موانع مهم پذیرش مرگ به مثابه حقیقتی طبیعی است. امام علی(ع) می فرماید: «یکی از رنج ها این است که انسان چیزی فراهم آورد که نمی خورد و بنایی بسازد که در آن سکونت نمی کند و سپس به جانب خدای تعالی می رود، در حالی که نه مالی با خود می برد و نه ساختمانی منتقل می کند.» این گفتار نشان می دهد که چگونه وابستگی های مادی می تواند پذیرش مرگ را دشوار کند.

مرگ اندیشی را چه سود؟

در مقابل این دیدگاه نادرست، اسلام یاد مرگ را دارای آثار تربیتی متعددی می داند که در ایجاد سلامت و تعادل روحی روانی انسان نقش مؤثری ایفا می کند. اعتقاد به آخرت، توجه به زندگی ابدی و یاد مرگ، بیشترین تأثیر را در رفتار و کردار زندگی دنیوی انسان دارد. امیرالمؤمنین علی(ع) اندیشیدن به مرگ را بهترین واعظ درونی برای آلوده نشدن انسان به هواهای شیطانی و تمایلات نفسانی می داند و مرگ اندیشی را حیات بخش قلب و روشی برای آسان شدن مرگ در نظر انسان برمی شمرد.

پیامبر گرامی اسلام(ص) بارها به اصحاب خود توصیه می کرد که به یاد مرگ باشند و از آن غفلت نکنند و می فرمود: «مرگ را فراوان یاد کنید. همانا زیرک ترین مؤمنان کسانی هستند که مرگ را بیشتر یاد کنند و برای آن آماده تر باشند.» امام صادق(ع) فرمود: «یاد مرگ شهوات را در نفس می میراند و قلب را به وعده های الهی مطمئن می کند... .»

یاد مرگ سبب می شود که تلاش انسان در دنیا و بهره مندی او از زندگی به منظور آبادکردن آخرت به حداکثر خود برسد. امام علی(ع) یکی از عوامل شتاب برای انجام اعمال نیک در دنیا را انتظار مرگ دانسته و فرموده است: «هر کس منتظر مرگ باشد، به اعمال نیک شتاب می کند.» خداوند نیز در آیه 10 سوره منافقون چنین توصیه می کند که قبل از فرارسیدن مرگ، از آنچه دارید و اندوخته اید، انفاق کنید. بازار دنیا محل تجارت و کشت، اما پس از مرگ فقط نوبت برداشت و نتیجه است؛ پس هر مؤمن عاقلی می کوشد تا از لحظه لحظه زندگی خود برای پرکردن زاد و توشه آخرت استفاده کند، لحظه های عمر را غنیمت شمارد و در مسیر رضا و خشنودی خدا و خلق خدا گامی بردارد. ثمره این نوع نگاه، زیستی پویا، فعال، رو به رشد و با بازدهی بسیار زیاد است که آبادانی و اصلاح دنیا و آخرت را توأمان در پی دارد.

تفکر درباره مرگ می تواند تسلی بخش آلام دنیوی باشد. در روایتی آمده است که یکی از اصحاب امام صادق(ع) به نام ابوبصیر از وسواس و اندیشه های نامطلوب به امام شکایت کرد. حضرت در پاسخ فرمود: «یاد کن جداشدن مفاصل خود را در قبر و بازگشتن دوستان و نزدیکانت را، وقتی که تو را در قبر دفن می کنند و کرم ها از سوراخ بینی ات خارج می شوند و گوش هایت را می خورند. به راستی که یاد این امور، غم (دنیا) را از یاد انسان می برد.» ابوبصیر گفت: «به خدا قسم این امور را یاد نکردم، مگر هم وغم دنیا از من فراموش شد.»

از دیگر آثار مرگ اندیشی می توان به اشتیاق به آخرت و بی رغبتی نسبت به دنیا اشاره کرد. امام سجاد(ع) در دعای خود از خداوند می خواهد که مرگ را مونس و همدم مؤمنان قرار دهد. ایشان می فرماید: «خدایا، از اعمال شایسته عملی برایمان قرار ده که با آن به بازگشت به سوی تو... و به زود رسیدن به تو حریص باشیم تا مرگ برای ما (به مثابه) انس و آرامش باشد که به آن انس گیریم و (به مثابه) دوستی و الفتی باشد که به سوی آن شوق داشته باشیم و (چون) خویشاوند نزدیکی باشد که نزدیک شدن به او را دوست بداریم؛ پس هرگاه آن را بر ما حاضر کردی، ما را به آن نیک بخت گردان ... و ما را به میهمانی آن بدبخت نکن و از دیدارش خوار و رسوا و سربه زیر نفرما.»

در پایان باید تأکید کرد که تجربه دینی مرگ با پس زمینه اسلامی آن، نه تنها ترس آور نیست، بلکه موجب رشد و تربیت انسان می شود. این نگرش، سلامت معنوی انسان را تضمین می کند.

الهه سادات بدیع زادگان

انتهای پیام