توافقنامه مکه؛ از بازدارندگی تا چالش های یک ائتلاف شکننده

به گزارش مشرق ، توافقنامه دفاع مشترک مکه میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در نگاه نخست می تواند نشانه ای از شکل گیری یک ترتیبات امنیتی جدید در منطقه باشد؛ توافقی که بر اساس آن حمله به هر یک از اعضا، حمله به همه تلقی می شود. با این حال، فراتر از ارزش نمادین و سیاسی این توافق، پرسش های مهمی درباره میزان کارآمدی، انسجام و قابلیت اجرای آن وجود دارد. ترکیب متفاوت منافع سه کشور، ابهام در دامنه تعهدات دفاعی و خطر تبدیل شدن این سازوکار به یک صف بندی منطقه ای، مهم ترین چالش هایی هستند که می توانند آینده آن را تحت تأثیر قرار دهند.

نخستین چالش؛ اختلاف در تهدیدهای امنیتی

بزرگ ترین مشکل توافقنامه مکه، یکسان نبودن تهدیدهای امنیتی سه عضو است. عربستان سعودی بخش مهمی از نگرانی های امنیتی خود را متوجه ایران، انصارالله یمن و گروه های مسلح نزدیک به تهران می داند، در حالی که پاکستان در درجه نخست با مسئله هند، امنیت مرزهای شرقی و منازعات مربوط به کشمیر روبه رو است. ترکیه نیز اولویت های امنیتی متفاوتی دارد و بخش مهمی از توان نظامی و سیاسی خود را صرف تحولات سوریه، عراق، مدیترانه شرقی و مسائل امنیت مرزی می کند. بنابراین مشخص نیست تعهد «حمله به یک عضو، حمله به همه» در برابر همه این بحران ها تا چه اندازه عملی خواهد بود.

این تفاوت در تهدیدها می تواند زمانی مشکل ساز شود که یکی از اعضا وارد درگیری ای شود که از نگاه دو عضو دیگر، ارتباط مستقیمی با امنیت ملی آنها ندارد. در چنین شرایطی، تعهد سیاسی روی کاغذ ممکن است با محاسبات واقعی دولت ها فاصله پیدا کند و واکنش جمعی به واکنشی محدود، نمادین یا حتی صرفاً سیاسی تبدیل شود.

ابهام در مفهوم «دفاع مشترک»

چالش دوم به مهم ترین بخش توافق مربوط می شود: چه زمانی یک حمله، مشمول دفاع جمعی خواهد شد؟ در منطقه امروز، تهدیدها فقط از طریق حمله مستقیم ارتش یک کشور به کشور دیگر رخ نمی دهد. حملات گروه های مسلح، عملیات موشکی و پهپادی، حملات سایبری و اقدامات غیرمستقیم، بخش مهمی از منازعات منطقه را تشکیل می دهند.

اگر توافقنامه صرفاً حمله مستقیم یک دولت را مشمول تعهد دفاعی بداند، بخش مهمی از تهدیدهای واقعی منطقه خارج از چارچوب آن باقی می ماند. اما اگر هر حمله یک گروه مسلح نیز به صورت خودکار به معنای فعال شدن دفاع مشترک باشد، اعضای توافق ممکن است ناخواسته در مجموعه ای از درگیری های منطقه ای گرفتار شوند که لزوماً با منافع همه آنها همخوانی ندارد. از این رو، نبود تعریف روشن از شرایط فعال شدن تعهد دفاعی می تواند یکی از مهم ترین نقاط ضعف توافق باشد.

فاصله میان تعهد سیاسی و توان اجرای نظامی

یک پیمان دفاعی زمانی بازدارنده است که طرف مقابل باور کند اعضای آن در شرایط واقعی حاضر به اجرای تعهدات خود هستند. اما میان امضای توافق و ایجاد یک ساختار دفاعی واقعی فاصله زیادی وجود دارد. بازدارندگی پایدار نیازمند سازوکارهای مشخص برای تبادل اطلاعات، هماهنگی عملیاتی، فرماندهی، برنامه ریزی مشترک و تصمیم گیری در شرایط بحران است.

مکه در صورت فقدان چنین سازوکارهایی ممکن است بیشتر به یک تعهد سیاسی تبدیل شود تا یک اتحاد نظامی واقعی. وجود ارتش های قدرتمند به تنهایی به معنای وجود توانایی برای جنگ مشترک نیست. تفاوت در تجهیزات، دکترین نظامی، ساختار فرماندهی و اولویت های راهبردی نیز می تواند هماهنگی سه کشور را دشوار کند.

چالش رابطه با آمریکا؛ استقلال یا تنوع بخشی؟

یکی از اهداف اعلام نشده و مهم چنین ترتیباتی، کاهش وابستگی کشورهای منطقه به چتر امنیتی آمریکا است؛ اما همین جا یک تناقض اساسی شکل می گیرد. ترکیه عضو ناتو است، پاکستان سابقه طولانی همکاری نظامی با آمریکا دارد و عربستان نیز همچنان به تجهیزات، آموزش و همکاری دفاعی آمریکا وابسته است. بنابراین، توافق مکه هنوز نمی تواند به معنای خروج منطقه از سیستم امنیتی تحت رهبری آمریکا تلقی شود.

در واقع، این توافق در بهترین حالت می تواند منابع امنیتی کشورهای عضو را متنوع کند. اما اگر قرار باشد این ساختار بدون کاهش واقعی وابستگی نظامی و سیاسی به غرب عمل کند، استقلال امنیتی آن محدود خواهد بود. به عبارت دیگر، پرسش اساسی این است که آیا کشورهای عضو واقعاً در حال ساخت یک معماری امنیتی مستقل هستند یا تنها در حال ایجاد یک لایه جدید در کنار سازوکار امنیتی آمریکا هستند.

چالش مهم تر؛ آیا این توافق توان مدیریت بحران را دارد؟

توافقنامه های دفاعی معمولاً در زمان آرامش آسان امضا می شوند؛ آزمون واقعی آنها زمانی آغاز می شود که یکی از اعضا درگیر جنگ شود. اگر در آینده عربستان با یک حمله گسترده مواجه شود، آیا ترکیه و پاکستان حاضر خواهند بود نیروهای خود را وارد جنگ کنند؟ اگر ترکیه درگیر بحرانی در مرزهایش شود، آیا عربستان و پاکستان مایل به ورود مستقیم خواهند بود؟ و اگر پاکستان با یک بحران بزرگ در برابر هند مواجه شود، آیا دو عضو دیگر حاضرند برای اجرای تعهدات توافق وارد یک رویارویی پرهزینه شوند؟

پاسخ به این پرسش ها هنوز روشن نیست و همین ابهام می تواند مهم ترین آزمون اعتبار توافقنامه مکه باشد. اگر اعضا در یک بحران واقعی واکنش های متفاوتی نشان دهند، اثر بازدارندگی توافق به شدت کاهش خواهد یافت؛ زیرا یک پیمان دفاعی زمانی بازدارنده است که دشمن بالقوه از قطعیت یا دست کم احتمال بالای واکنش جمعی اطمینان داشته باشد.

جمع بندی

توافقنامه مکه می تواند آغاز یک تحول مهم در امنیت منطقه باشد، اما ظرفیت تبدیل شدن به یک اتحاد مؤثر هنوز به اثبات نرسیده است. بزرگ ترین چالش آن نه کمبود قدرت نظامی، بلکه تفاوت در منافع، تهدیدها و محاسبات راهبردی اعضاست. ابهام در تعریف «حمله»، نبود جزئیات روشن درباره سازوکار دفاع مشترک، وابستگی همچنان قابل توجه به آمریکا و خطر تبدیل توافق به یک صف بندی مذهبی، همگی عواملی هستند که می توانند کارآمدی آن را محدود کنند.

از این منظر، توافقنامه مکه بیش از آنکه پایان یک دوره و آغاز یک نظم امنیتی جدید باشد، باید آغاز یک آزمون دشوار تلقی شود. اگر سه کشور بتوانند تعهدات سیاسی خود را به سازوکارهای واقعی دفاعی، هماهنگی نظامی و تصمیم گیری مشترک تبدیل کنند، این توافق می تواند به یک ساختار مهم منطقه ای تبدیل شود. در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که توافقنامه مکه به یک پیمان سیاسی پرصداتر از ظرفیت عملیاتی خود تبدیل شود؛ پیمانی که به جای کاهش ناامنی، به بخشی از رقابت جدید قدرت ها در خاورمیانه بدل خواهد شد.