طرح ایران برای حمایت از نشریات علمی در زمان بحران

به گزارش خبرگزاری صدا وسیما، نودمین کنگره جهانی کتابداری و اطلاع رسانی فدراسیون بین المللی انجمن ها و مؤسسات کتابداری (IFLA WLIC 2026) از 10 تا 13 اوت 2026 در مرکز نمایشگاه و همایش بوسان کره جنوبی برگزار شد.

این کنگره با شعار «کتابخانه ها، نیروبخش تحول» برگزار شد و براساس اعلام ایفلا، در روز نخست بیش از سه هزار کتابدار، پژوهشگر، متخصص و سیاست گذار از بیش از صد کشور در آن حضور داشتند. ایفلا پس از برگزاری کنگره سال 2006 در سئول، برای نخستین بار پس از 20 سال به کره جنوبی بازگشت.

در آیین افتتاحیه، نقش کتابخانه ها در ایجاد تحول اجتماعی، کاهش شکاف اطلاعاتی، تقویت اعتماد عمومی و مواجهه با تحولات فناوری و هوش مصنوعی مورد توجه قرار گرفت. در این کنگره بیش از 200 نشست و برنامه تخصصی در موضوعاتی، چون هوش مصنوعی، دسترسی عادلانه به اطلاعات، آزادی فکری، سواد اقلیمی، اشتراک دانش و آینده کتابخانه ها برگزار شد.

حمیده معماری و پریسا پاسیار از سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و محسن حاجی زین العابدینی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، از جمله نمایندگان ایران در این گردهمایی بین المللی بودند.

در حاشیه کنگره و با هدف معرفی ظرفیت های علمی و فرهنگی کتابخانه ملی ایران و تقویت تعاملات حرفه ای با ایفلا، نمایندگان ایران یک نسخه از کتاب «کتابخانه ملی ایران»، تألیف غلامرضا امیرخانی و سید عمادالدین خاتمی، را به شارون ممیس، دبیرکل ایفلا، اهدا کردند.

معماری در نشست «حفاظت از دانش در زمان بحران: برنامه ریزی برای بلایا در چشم انداز اطلاعاتی دگرگون شده»، مقاله خود را با عنوان «تاب آوری دیجیتال در ارتباطات علمی: پاسخ به اختلال های دوران جنگ و اختلال های سایبری مؤثر بر نشریات دسترسی آزاد ایران» ارائه کرد.

وی در این ارائه، وضعیت نشریات علمی ایران را در طول 40 روز بحران زیرساختی و محدودیت ارتباطات بین المللی بررسی کرد و پیامد های محدود شدن دسترسی ها به شبکه داخلی موسوم به «ایران اکسس» (Iran Access) را بر فعالیت این نشریات توضیح داد.

به گفته معماری، این وضعیت موجب اختلال در دسترسی بین المللی به نشانی اینترنتی برخی نشریات، فرایند های تحریریه و ارتباط آنها با شبکه جهانی ارتباطات علمی شد. با وجود این محدودیت ها، مدیران نشریات و پژوهشگران ایرانی با مدیریت بحران و اتخاذ راهکار های عملی، برای حفظ جریان انتشار و دسترسی آزاد به دانش تلاش کردند.

مسئول مرکز ملی شاپا ایران در ادامه پیشنهاد کرد پایگاه های نمایه سازی بین المللی مانند Scopus، Web of Science و DOAJ در زمان وقوع قطعی های مستند اینترنت و شرایط فورس ماژور، سازوکار «توقف موقت ارزیابی» و «دوره ارفاق بحرانی» را اجرا کنند. این پیشنهاد با هدف جلوگیری از حذف ناعادلانه نشریات کشور های درگیر بحران از پایگاه های بین المللی مطرح شد.

ارائه نماینده ایران با استقبال اعضای پنل به ریاست بث کیلمارکس و حاضران روبه رو شد. شماری از کتابداران و متخصصان حاضر، از جمله شرکت کنندگانی از ایالات متحده آمریکا، بیان کردند که پیش از این ارائه از ابعاد و شدت چالش های زیرساختی پیش روی پژوهشگران و نشریات علمی ایران اطلاع دقیقی نداشتند.

شرکت کنندگان همچنین با پژوهشگران ایرانی ابراز همدلی کردند و تداوم فعالیت نشریات و جریان تولید و انتشار علم در ایران را با وجود محدودیت های موجود، شایسته توجه دانستند. در پایان نشست نیز پیشنهاد مطرح شده، اقدامی در مسیر توجه بیشتر به «عدالت اطلاعاتی» در سطح بین المللی ارزیابی شد.