2 هزار سازه آبی تاریخی در انتظار معرفی جهانی

به گزارش خبرگزاری صداوسیما  محمد حسن لی با اشاره به جایگاه سازه های آبی تاریخی ایران در عرصه بین المللی اظهار کرد: هر سال در اجلاس کمیسیون بین المللی آبیاری و زهکشی (ICID)، هر کشور امکان ارسال چهار اثر تاریخی واجد معیار های تعیین شده را برای بررسی و داوری به کمیته تاریخ آب این کمیسیون دارد. پس از بررسی و ارزیابی پرونده ها، آثار پذیرفته شده در اجلاس سالانه کمیسیون بین المللی آبیاری و زهکشی و در مراسم اعطای جوایز «سازه های تاریخی آبیاری جهان» (WHIS) معرفی می شوند؛ فرآیندی که علاوه بر ارزش گذاری بین المللی بر میراث مهندسی آب، می تواند زمینه شناساندن ظرفیت های کمتر دیده شده تاریخی و گردشگری ایران را فراهم کند.

عضو بخش جوان کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران با اشاره به سابقه حضور آثار ایرانی در این فهرست بیان کرد: تاکنون 12 اثر از ایران شامل مجموعه عباس آباد بهشهر، قنات بلده، سد تاریخی فریمان، قنات فضلعلی خان، سد کریت، قنات مون، آبراهه ناصری، پل قلعه حاتم، قنات قاسم آباد، سازه های آبی شوشتر، گرداب سنگی و قنات زارچ در فهرست سازه های تاریخی آبیاری جهان معرفی شده اند.

حسن لی ادامه داد: تهیه و تدوین پرونده های این آثار بر عهده بخش جوان کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران است و پس از بررسی و تایید هیئت اجرایی کمیته ملی، پرونده ها برای بررسی و داوری به کمیسیون بین المللی آبیاری و زهکشی ارسال می شوند.

او درباره آثار معرفی شده در سال 2026 گفت: امسال نیز با وجود مشکلات ناشی از قطعی اینترنت در زمان ارسال پرونده ها، چهار اثر تاریخی آبی ایران شامل مجموعه سازه های آبی سیراف در استان بوشهر، پل بند شادروان (بند قیصر) در استان خوزستان، پل الله وردی خان (سی وسه پل) در استان اصفهان و بند امیر در استان فارس برای بررسی معرفی و پذیرفته شدند.

میراث آب؛ پیوند میان حفاظت، گردشگری و توانمندسازی جوامع محلی

عضو بخش جوان کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران با تاکید بر فراتر بودن کارکرد این عنوان جهانی از یک اعتبار نمادین گفت: معرفی آثار و دریافت عناوین و جوایز بین المللی می تواند آثار اقتصادی و اجتماعی قابل توجهی به همراه داشته باشد و در صورت برنامه ریزی صحیح، این ظرفیت را دارد که به یکی از مؤلفه های تقویت گردشگری میراث محور و توسعه جوامع محلی تبدیل شود.

او تصریح کرد: توسعه گردشگری اصولی در پیرامون سازه های آبی تاریخی می تواند به ایجاد فرصت های اقتصادی برای جوامع محلی، افزایش مشارکت آنها در حفاظت از میراث و تقویت جریان های درآمدی پایدار منجر شود.

حسن لی افزود: شناخته شدن این آثار در سطح ملی و بین المللی، از یک سو می تواند توجه بیشتری را به ضرورت مرمت، حفاظت و احیای آنها جلب کند و از سوی دیگر، با افزایش آگاهی جوامع محلی و گردشگران، زمینه پیشگیری از تخریب های احتمالی و حفاظت مشارکتی از این میراث را فراهم آورد.

او در ادامه با اشاره به قنات فضلعلی خان به عنوان یکی از نمونه های شاخص این ظرفیت اظهار کرد: این قنات در روستای رادکان شهرستان تاکستان در استان قزوین قرار دارد و با طول تقریبی 30 کیلومتر و شیوه آجرچینی ضربدری، نمونه ای قابل توجه از دانش فنی و معماری سازه های زیرزمینی آب در ایران به شمار می رود و احتمال تعلق آن به دوره اشکانی مطرح شده است.

عضو بخش جوان کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران گفت: قنات فضلعلی خان در سال 2019 در بالی اندونزی جایزه جهانی سازه های آبیاری را دریافت کرد و دو سال بعد، در سال 1400، در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

او ادامه داد: این نمونه نشان می دهد که معرفی بین المللی یک اثر تاریخی می تواند مکمل ثبت ملی و اقدامات حفاظتی باشد و در صورت شکل گیری برنامه ای اصولی برای گردشگری پیرامون آن، ظرفیت قابل توجهی برای رونق اقتصادی جامعه محلی و فراهم شدن زمینه اقدامات مرمتی و حفاظتی ایجاد کند.

حسن لی با تاکید بر ضرورت تفکیک میان عناوین و نظام های مختلف ارزش گذاری میراث فرهنگی در سطح بین المللی اظهار کرد: ثبت سازه های آبی تاریخی در فهرست WHIS با فرآیند ثبت آثار در فهرست میراث جهانی یونسکو متفاوت است و نباید این دو نظام را معادل یکدیگر دانست.

او افزود: در عرصه بین المللی، سازمان ها و نهاد های مختلف بر اساس ماموریت و معیار های تخصصی خود به شناسایی، ارزش گذاری، ثبت یا اعطای عنوان به میراث های واجد ارزش می پردازند؛ برای نمونه، نظام های میراث کشاورزی مهم جهانی (GIAHS) از سوی سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) دنبال می شود.

عضو بخش جوان کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران درباره معیار های پذیرش آثار در کمیسیون بین المللی آبیاری و زهکشی توضیح داد: آثار پیشنهادی باید بیش از 100 سال قدمت داشته باشند و در یکی از دسته بندی های تعیین شده قرار گیرند.

او ادامه داد: سد هایی که عمدتا برای اهداف آبیاری مورد استفاده قرار گرفته اند، سازه های ذخیره آب، سازه های انحراف آب، آبراهه ها و همچنین مکان ها یا سازه هایی که از نظر عملکردی با مدیریت آب کشاورزی در گذشته یا حال ارتباط داشته اند، از جمله نمونه های واجد شرایط برای بررسی هستند.

حسن لی در پایان با اشاره به گستردگی ظرفیت ایران در حوزه میراث آب خاطرنشان کرد: بر اساس آثار ملی ثبت شده، بیش از 2 هزار اثر با ویژگی های مرتبط با سازه های تاریخی آب در کشور وجود دارد، در حالی که امکان معرفی تنها چهار اثر در هر سال به کمیسیون بین المللی آبیاری و زهکشی فراهم است.

او تاکید کرد: این محدودیت، ضرورت تدوین یک برنامه منسجم برای شناسایی، مستندسازی، ارزیابی و اولویت بندی سازه های آبی تاریخی کشور را بیش از پیش آشکار می کند؛ به گونه ای که انتخاب آثار برای معرفی بین المللی صرفا بر مبنای قدمت نباشد، بلکه مجموعه ای از مؤلفه های تاریخی، فنی، معماری، اجتماعی، زیست محیطی و ظرفیت گردشگری نیز در آن لحاظ شود.

عضو بخش جوان کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران افزود: میراث آب ایران حاصل انباشت دانش و تجربه تاریخی ایرانیان در شناخت، مهار، انتقال و بهره برداری از منابع آب است و معرفی هدفمند این میراث در مجامع تخصصی بین المللی می تواند علاوه بر تثبیت جایگاه علمی و تاریخی ایران، به بستری برای حفاظت پایدار، توسعه گردشگری فرهنگی و تقویت اقتصاد جوامع محلی تبدیل شود.