سفارش های ماندگار پیامبر(ص) در واپسین روزهای عمر

تأکید بر قرآن و عترت، توجه به مسئله رهبری امت و سفارش به نماز و رعایت حقوق انسان ها از جمله محورهای مهم این توصیه های پیامبر(ص) در روزهای پایانی عمرشان بود، از سوی دیگر، ماجرای درخواست قلم و دوات برای نگارش نوشته ای که به گفته پیامبر(ص) مانع گمراهی امت می شد، از جمله وقایع بحث برانگیز این دوره است. بررسی این موضوعات، نیازمند مراجعه به منابع معتبر حدیثی و تاریخی و توجه به تفاوت میان گزارش ها و روایت های موجود است، در این خصوص خبرنگار ایکنای خراسان رضوی گفت و گویی  با حجت الاسلام والمسلمین مهدی شریعتی تبار، پژوهشگر دینی در خصوص ابعاد مختلف سفارش ها در روزهای پایانی عمر پیامبر اکرم(ص) انجام داده است که در ادامه می خوانیم؛

ایکنا _ مهم ترین دغدغه های پیامبر اکرم(ص) در روزهای پایانی عمر شریفشان چه بود و چرا بر قرآن و عترت تأکید ویژه داشتند؟

پیامبر اکرم(ص) در اواخر عمر شریفشان یکی از موضوعاتی که بسیار بر آن تأکید کردند و حتی برای آن تدبیر و برنامه ریزی داشتند، مسئله رهبری آینده امت اسلامی بود که البته این مسئله تدبیر الهی نیز به شمار می رفت. بسیاری از آیاتی که به مسئله رهبری و امامت آینده مربوط می شوند، از جمله آیه ولایت، آیه 55 سوره مائده، جریان مباهله، آیه تطهیر و موارد دیگر در همین دوره نازل شده اند و ناظر به مسئله امامت و رهبری هستند. البته پیامبر اکرم(ص) از همان آغاز رسالت خود به صورت رسمی مسئله خلافت و رهبری آینده را مطرح کرده و آن را برای امیرالمؤمنین(ع) بیان کرده بودند، اما در اواخر عمر شریف پیامبر اکرم(ص) این مسئله به یکی از محورهای اصلی سفارش های ایشان تبدیل شد و حدود 70 روز پیش از رحلت پیامبر(ص)، مسئله ولایت و رهبری به طور ویژه مورد تأکید قرار گرفت. حدیث ثقلین در جایگاه حدیثی که از اهل بیت(ع) به عنوان مرجع ولایت یاد می کند، در منابع حدیثی اهل سنت نیز نقل شده و از احادیث متواتر و قطعی به شمار می آید و در واقع در این حدیث، جایگاه اهل بیت(ع) به عنوان محور ولایت و امامت جامعه که در مقام عصمت قرار دارند، مطرح شده است و این بدان معناست که اهل بیت(ع) از قرآن تفکیک ناپذیرند و باید در کنار قرآن مورد تبعیت قرار گیرند و یکی از پیام های مهم حدیث ثقلین، مسئله امامت، عصمت و جایگاه ویژه اهل بیت(ع) در کنار قرآن کریم است. پیامبر اکرم(ص) سفارش های دیگری نیز داشتند که یکی از مهم ترین آنها مسئله وحدت، اتحاد و انسجام جامعه اسلامی بود. ایشان همچنین نسبت به همسران و زنان بر محبت، احسان و نیکی به همسران و خانواده تأکید می کردند و خانواده را به عنوان کانون محوری جامعه مورد توجه قرار می دادند که این موارد، بخشی از مهم ترین سفارش های پیامبر اکرم(ص) در روزهای پایانی عمرشان بود.

ایکنا_ حدیث قلم و دوات یکی از پرچالش ترین وقایع روزهای آخر زندگی پیامبر(ص) است، اعتبار این حدیث را چگونه ارزیابی می کنید و چرا این واقعه تا این حد محل بحث است؟

اصل جریان حدیث قلم و دوات در کتاب صحیح بخاری که از مهم ترین منابع حدیثی اهل سنت و به نوعی مهم ترین منبع حدیثی آنان پس از قرآن کریم است، آمده است. در جلد اول و در یکی از ابواب این کتاب این حدیث نقل شده است. بر اساس این روایت در بیماری ای که پیامبر اکرم(ص) در اثر آن از دنیا رفتند، گروهی از صحابه در منزل ایشان حضور داشتند و پیامبر(ص) فرمودند چیزی برای ایشان بیاورند تا نوشته ای بنویسند که پس از آن گمراه نشوند. در متن روایت، این جمله که «بیماری بر پیامبر(ص) غلبه کرده است» به این شکل وجود ندارد. در ادامه گفته می شود که «کتاب خدا برای ما کافی است» و از این رو اجازه داده نشد نوشته ای که پیامبر(ص) قصد داشتند آن را بنویسند، تهیه شود، بنابراین، باید به مضمون و واقعیت این ماجرا توجه کرد. در اینجا دو نکته قابل توجه است؛ نخست اینکه نقل و نشر و کتابت حدیث پیامبر(ص) برای حدود یک قرن تقریباً تا زمان خلافت عمر بن عبدالعزیز با محدودیت و ممنوعیت مواجه بود، نکته دوم اینکه تعبیر «غلبه بیماری بر پیامبر(ص)» اگر به معنای آن باشد که بیماری موجب شده ایشان سخنی بگویند که اعتبار نداشته باشد، قابل پذیرش نیست، زیرا بر اساس مبانی اسلامی، پیامبر اکرم(ص) از روی هوا و هوس سخن نمی گفتند و آنچه از سوی ایشان در مقام رسالت بیان می شد، بر اساس وحی الهی بود، بنابراین، نسبت دادن سخنی که شأن و عصمت پیامبر(ص) را زیر سؤال ببرد، نیازمند بررسی دقیق و مستند است.

ایکنا _ در منابع تاریخی، تاریخ دقیق رحلت پیامبر(ص) با اختلافاتی گزارش شده است (28 صفر یا 12 ربیع الاول). این اختلاف را چگونه ارزیابی می کنید و کدام روایت از اعتبار سندی بالاتری برخوردار است؟

قطعاً اختلاف در تاریخ وفات و حتی ولادت پیامبر اکرم(ص) و ائمه(ع) وجود دارد و شاید بخشی از این اختلاف به شرایط ثبت و ضبط تاریخ در آن دوره بازگردد، زیرا تاریخ ها در آن زمان با دقت و شیوه ای که امروزه وجود دارد ثبت و ضبط نمی شدند و این مسئله هم در مورد تاریخ ولادت پیامبر اکرم(ص) و هم درباره تاریخ رحلت ایشان مطرح است. با این حال از نظر شیعه تاریخ رحلت پیامبر اکرم(ص) بر اساس احادیث و روایاتی مورد بررسی قرار می گیرد که از ائمه معصومین(ع) نقل شده اند. ائمه(ع) از مقام عصمت برخوردارند و به عنوان اهل بیت پیامبر اکرم(ص)، اطلاعات و روایات مربوط به زندگی و سیره ایشان را از طریق منابع معتبر و متصل به خاندان پیامبر(ص) نقل کرده اند، بنابراین از دیدگاه شیعه، روایات منقول از اهل بیت(ع) در تعیین و بررسی تاریخ رحلت پیامبر اکرم(ص) از اهمیت و اعتبار ویژه ای برخوردار است.

ایکنا _ یکی از تأکیدات پیامبر(ص) در دوران زندگی شان توصیه به نماز و رسیدگی به بردگان بوده است. در نگاه شما این مسئله چه پیامی برای نظام ارزشی اسلام دارد؟

پیامبر(ص) در تأکیدات خود، نماز را ستون دین می دانستند و در اصل نماز جایگاه ویژه ای در قرآن کریم و در نگاه پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین(ع) دارد. نماز از جایگاه ممتازی برخوردار است و در واقع زیباترین شکل ارتباط انسان با خداوند در قالب نماز، سجده و عبادت جلوه گر می شود، بنابراین، تأکید پیامبر اکرم(ص) بر نماز، نشان دهنده اهمیت و جایگاه ویژه ارتباط انسان با خداوند در نظام ارزشی اسلام است. در مورد بردگان نیز اسلام همواره بر آزادسازی بردگان، حل مسئله برده داری، مدارا و رعایت حقوق آنان تأکید داشته و پیام اصلی این نگاه روشن است، چرا که اسلام برای حل مسئله برده داری، آزادی انسان و حفظ کرامت انسانی برنامه و توجه ویژه ای دارد، بنابراین، می توان گفت تأکید بر نماز، توجه به رابطه انسان با خداوند و اهمیت عبادت را نشان می دهد و تأکید بر رعایت حقوق بردگان نیز بیانگر توجه اسلام به آزادی، کرامت و حقوق انسان هاست. انتهای پیام