وعده آینده روشن در خطبه 150 نهج البلاغه

امام علی(ع) تنها فردی است که از میان همه گذشتگانی که سخنی از آنها به جا مانده، به آخرین مرحله فصاحت و بلاغت رسیده و گفتار او اقیانوس بیکرانه ای است که سخن هیچ مبلغی به پای آن نخواهد رسید.

سخنانی که در قالب خطبه ها، نامه ها و حکمت ها گردآوری شده و مفسران دینی تفسیرهایی در رابطه با آن ها داشته اند که هرکدام از یک دید و سلیقه به این موضوعات پرداخته اند، بر این منوال ما در ایکنا بر این شدیم که ابتدا تفسیری از خطبه های امیرالمؤمنین(ع) در نهج البلاغه در اختیار مخاطبان قرار دهیم که برای رسیدن به این هدف از منابع مختلفی مانند الکافی، ج 1، بحارالانوار، ج 43، مستدرک حاکم، ج 3،  شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 2، استفاده می شود که در ادامه با موضوع «دوران ظهور امام زمان» را می خوانید.

امام علی(ع) در خطبه 150 نهج البلاغه می فرماید: «و من خطبة له (علیه السلام) یومی فیها إلی الملاحم و یصف فئة من أهل الضلال: وَ أَخَذُوا یَمِیناً وَ شِمَالًا ظَعْناً فِی مَسَالِکِ الْغَیِّ وَ تَرْکاً لِمَذَاهِب الرُّشْد، فَلَا تَسْتَعْجِلُوا مَا هُوَ کَائِنٌ مُرْصَدٌ وَ لَا تَسْتَبْطِئُوا مَا یَجِیءُ بهِ الْغَدُ، فَکَمْ مِنْ مُسْتَعْجِلٍ بمَا إِنْ أَدْرَکَهُ وَدَّ أَنَّهُ لَمْ یُدْرِکْهُ وَ مَا أَقْرَبَ الْیَوْمَ مِنْ تَبَاشِیرِ غَدٍ. یَا قَوْمِ، هَذَا إِبَّانُ وُرُود کُلِّ مَوْعُودٍ وَ [دُنُوٌّ] دُنُوٍّ مِنْ طَلْعَةِ مَا لَا تَعْرِفُونَ. أَلَا وَ إِنَّ مَنْ أَدْرَکَهَا مِنَّا یَسْرِی فِیهَا بسِرَاجٍ مُنِیرٍ وَ یَحْذُو فِیهَا عَلَی مِثَالِ الصَّالِحِینَ، لِیَحُلَّ فِیهَا رِبْقاً وَ یُعْتِقَ فِیهَا رِقّاً وَ یَصْدَعَ شَعْباً وَ یَشْعَبَ صَدْعاً، فِی سُتْرَةٍ عَنِ النَّاسِ لَا یُبْصِرُ الْقَائِفُ أَثَرَهُ وَ لَوْ تَابَعَ نَظَرَهُ. ثُمَّ لَیُشْحَذَنَّ فِیهَا قَوْمٌ شَحْذَ الْقَیْنِ النَّصْلَ تُجْلَی بالتَّنْزیلِ أَبْصَارُهُمْ وَ یُرْمَی بالتَّفْسِیرِ فِی مَسَامِعِهِمْ وَ یُغْبَقُونَ کَأْسَ الْحِکْمَةِ بَعْدَ الصَّبُوحِ. خطبه ای از آن حضرت(ع) به حوادث بزرگ اشاره دارد: گاه به راست رفتند و گاه به چپ، ولی، راهشان راه ضلالت بود و دوری از طریق هدایت. پس، آنچه را که آمدنی است و انتظارش می رود به شتاب مطلبید و هر چه را، که فردا خواهد آورد، آمدنش را دیر مشمارید. بسا کسی که چیزی را به شتاب می طلبد و، چون به آن رسد، آرزو کند که ای کاش هرگز نرسیده بود. چقدر امروز به سپیده فردا نزدیک است. ای مردم، زمان فراز آمدن چیزهایی است که شما را وعده داده اند. و نزدیک است که فتنه ای را، که نمی دانید چیست، دیدار نماید. بدانید، که از ما هرکه آن را دریابد با چراغ روشنی که در دست دارد، آن تاریکی ها را طی کند و پای به جای پای صالحان نهد، تا بندهایی را که بر گردن هاست بگشاید و اسیران را آزاد کند و جمعیت باطل را پریشان سازد و پراکندگان اهل صلاح را گرد آورد و این کارها پوشیده از مردم به انجام رساند. آنکه در پی یافتن نشان اوست، هر چه به جست وجویش کوشد، از او نشانی نیابد. پس گروهی در کشاکش آن فتنه ها بصیرت خویش را چنان صیقل دهند که آهنگر تیغه شمشیر را. دیدگانش به نور قرآن جلا گیرد و تفسیر قرآن گوش هایشان را نوازش دهد و هر شامگاه و بامداد جام های حکمت نوشند.»

این خطبه در واقع از سه بخش تشکیل می شود. در بخش اوّل از گروهی سخن می گوید، که راه راست را رها کرده و به انحراف کشیده شده اند، سپس درباره رهبری از اهل بیت(ع) سخن می گوید که با چراغی روشن در فتنه ها وارد می شود و هدایت مردم را بر عهده می گیرد، رهبری که گره ها را می گشاید و ملت ها را آزاد می کند، کسی که مدت ها از دیده مردم پنهان خواهد گشت و کسی به او دست نمی یابد. (1)

در بخش دوم این خطبه، سخن از افراد ضعیف الایمانی به میان می آورد که به خاطر پیروی از هوای نفس در گمراهی و فتنه ها غوطه ورند و گروه دیگری که دارای ایمانی راسخ بوده اند و با کفر و شرک و آلودگی پیکار کرده و به قرب الهی رسیده اند.

در بخش سوم به افرادی اشاره می کند، که بعد از رسول خدا(ص) به قهقرا برگشتند و رشته های ایمان را گسستند، از دوستان خدا بریدند و به دشمنان پیوستند، بنای ولایت را از اساس برداشتند و به جایی که کانون خطا بود، منتقل کردند.

این خطبه در مجموع پیش گویی از حوادث آینده می کند و قرائن و تعبیرات موجود در خطبه، به خوبی نشان می دهد که سخنان امام(ع) در این خطبه اشاره به حوادث پیش از قیام حضرت مهدی(عج) و سپس قیام ایشان است. نخست می فرماید: «مردم به چپ و راست متمایل شده در مسیر ضلالت و گمراهی گام نهاده، و راه های مستقیم را رها کرده اند» سپس می افزاید: «درباره آنچه باید رخ دهد و مورد انتظار است عجله مکنید و آنچه را فردا با خود می آورد، دور مشمرید» آن گاه به ذکر دلیل برای ترک شتاب پرداخته می افزاید: «چه بسیارند کسانی که برای چیزی عجله می کنند که اگر آن را به دست آورند (پشیمان می شوند و) دوست دارند که به آن نمی رسیدند. و چه نزدیک است امروز به آغاز فردا.»

برای پیروزی هایی که بعد از فتنه ها وعده داده شده (به خصوص ظهور مهدی موعود که در عصر خود پیامبر وعده های صریح درباره اقامه عدل و داد در سراسر جهان به وسیله او داده شده است) عجله مکنید چراکه هر چیز، زمانی دارد و شرایطی، و تا شرایط آن حاصل نشود، همچون میوه خامی است که آن را از درخت بچینند که موجب پشیمانی و ندامت خواهد شد.(2)

آن گاه، مردم را مخاطب قرار داده می فرماید: «ای جماعت ! اکنون، هنگام فرا رسیدن تمام آنچه (به شما) وعده داده شده است، است (از ظهور فتنه ها و آشوب ها و سلطه ظالمان و تحت فشار قرار گرفتن مظلومان) و نیز هنگام نزدیک شدن طلوع چیزی است که از آن آگاهی ندارید (از حکومت عدل و داد و برچیده شدن ظلم و فساد)» سپس با بیان روشن تری از این ظهور بزرگ، سخن می گوید و می فرماید: «آگاه باشید ! آن کس از ما (اهل بیت پیامبر(ص)) که آن فتنه ها را دریابد با چراغ روشنی بخش، در آن گام می نهد و به سیره و روش صالحان (پیامبر و ائمه اطهار) رفتار می کند.»

و در ادامه این سخن برنامه های آن مصلح بزرگ را در چند جمله کوتاه و پرمعنی بیان می کند، می گوید: «او می آید تا در آن میان گره ها را بگشاید، بردگان (ملت ها و افراد اسیر) را آزاد سازد، گمراهان و ستمگران متحد را پراکنده کند و حق جویان متفرق را گردهم آورد، او (مدتی) در پنهانی از مردم به سر می برد آن گونه که پی جویان اثر قدمش را نبینند، هر چند برای یافتن او بسیار جستجو کنند.»

این تعبیرات کاملاً بر مسئله ظهور حضرت مهدی(عج) تطبیق می کند زیرا او زنجیرهای اسارت را پاره می کند و مظلومان در بند را آزاد، شوکت ظالمان را در هم می شکند و جمع آنها را پراکنده می سازد، سال ها در خفا زندگی می کند بی آنکه تیزبین ترین جستجوگران بتوانند جای او را پیدا کنند.(3)

جالب توجه اینکه «ابن ابی الحدید» با تعصب خاصی که در بسیاری از مسائل مربوط به امامت دارد در شرح عبارات فوق تصریح می کند که منظور از جمله «وَإنَّ مَنْ أَدْرَکَهَا مِنَّا یَسْرِی فِیهَا بسِرَاج مُنِیر...» مهدی آل محمد(ص) است و اوصاف بعد را نیز منطبق بر او می داند هر چند طبق عقیده ای که اهل سنت درباره مهدی (عج) دارند می گوید او در آخرالزمان متولد می شود.(4)

امام علی(ع) در پایان به اصحاب و یاران آن حضرت و اوصاف آنها اشاره کرده چنین می فرماید: «سپس گروهی (برای یاری او) مهیا می شوند همچون مهیا شدن شمشیر به دست آهنگر تیزگر، چشم آنان با قرآن روشنی می گیرد و تفسیر آیاتش به گوش آنها افکنده می شود، و هر صبح و شام از جام حکمت سیراب می شوند» از این تعبیرات پر معنا به خوبی استفاده می شود که یاران آن پیشوای بزرگ و دادگر، مردانی شجاع و بیدار و آگاهند که از قبل ساخته شده اند و سازندگی درباره آنها همچنان ادامه دارد، قلبشان با آیات قرآن و تفسیر کلمات الهی، روشن شده و صبح و شام آموزش های تازه ای می بینند و هر زمان برآمادگی آنها افزوده می شود.

امام آینده بسیار روشنی را بعد از بروز تاریکی ها و آشکار شدن ظلمت ها به مسلمانان نوید می دهد، آینده ای که به دست توانای فرزند رشیدش مهدی(عج) رقم می خورد، و با طلوع خورشید جمالش، تاریکی ها و ظلمت ها رخت برمی بندد.

منابع: 
1. الکافی، ج 1 
2. بحارالانوار، ج 43 
3. مستدرک حاکم، ج 3 
4. شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 2

انتهای پیام