دوره امام صادق(ع)؛ عصر تکوین و تحول فقه اسلامی

در زمان امام صادق(ع) حرکت علمی جان تازه ای گرفت و این خیزش علمی به دورترین نقاط نیز راه یافت، علوم مختلف با توجه به نیاز اجتماع و ظرفیت های موجود توسط امام صادق(ع) تدریس شد، کتاب های زیادی از سوی شاگردان امام به رشته تحریر درآمد و نهضت بزرگ و گسترده علمی آغاز و در تمام جهان اسلام روح دانش جویی زنده شد.

به مناسبت 25 شوال و شهادت امام جعفر صادق(ع)، حجت الاسلام والمسلمین امیرعلی حسنلو، استاد حوزه و مدیر گروه تاریخ و سیره مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه های علمیه، یادداشتی در اختیار ایکنای خراسان رضوی قرار داده است که در ادامه می خوانیم:

حقیقت روشنی است که مکتب فقهی امام صادق(ع) بنیانی است بر تاسیس مکاتب فقهی اسلام و روش های فقهی حضرت تاثیر اساسی در تشکیل فقه اسلامی داشته است، چراکه فقهای بزرگ و اولیه اسلام اعم از شیعه و اهل سنت و مذاهب دیگر اسلامی متاثر از روش های فقهی و علمی امام صادق(ع) شکل گرفته است و پس از مکتب امام صادق(ع) و دانشگاه علمی حضرت که پیروان همه مذاهب اسلام اعم از شیعه و اهل سنت در آن شرکت می کردند، شکل گرفت.

در رأس این پیشوایان فقهی اسلامی اهل سنت «ابوحنیفه» قرار دارد، ابوحنیفه از معاصران امام صادق(ع) بوده، افتخار به شاگردی امام صادق(ع) می کرده و او را استاد بدون واسطه خویش می دانست. در «جامع المسانید» ابوحنیفه که مشتمل بر 14 کتاب حدیث است، روایاتی که به ابوحنیفه منتهی می شود جمع آوری شده است و در آن روایاتی وجود دارد که مضمون آن ها دلالت بر استفاده علمی ابوحنیفه نزد امام محمد باقر(ع) و حضرت صادق(ع) دارد. ابوحنیفه امام صادق(ع)  را اعلم و افقه از همه می دانست و از او نقل شده است که: «ما رأیت افقه من جعفر بن محمد» «من از جعفر بن محمد (امام صادق(ع) فقیه تر ندیدم.» و نیز از ابوحنیفه نقل شده است که می گفت: «لولا السنتان لهلک نعمان» اگر دو سال نبود «نعمان» (نام ابوحنیفه، نعمان بن ثابت می باشد) هلاک شده بود.

امام مالک بن انس مؤسس مذهب مالکی نیز از کسانی است که از محضر امام صادق(ع) استفاده کرده است. وی در کتاب «الموطاء» 40 روایت از اهل بیت(ع) نقل می کند که تعدادی از این روایات مستقیماً از شخص امام صادق(ع) است و این دلالت بر استفاده علمی مالک بن انس نزد امام صادق(ع) می کند. علاوه بر این که اشعار باقیمانده از وی نیز دلالت بر دوستی با اهل بیت(ع) دارد. او درباره امام صادق(ع) چنین می گوید: «هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده و به قلب هیچ انسانی خطور نکرده است که از حیث علم، عبادت و تقوی برتر از جعفر بن محمد باشد.

علاوه بر ابوحنیفه و مالک بن انس عده زیادی از بزرگان اهل سنت نیز امام صادق(ع) را ستوده اند. ابن حجر عسقلانی می گوید: «فقهاء و محدثانی همچون شعبه، سفیان ثوری، سفیان بن عیینه، مالک بن انس ابن جدیح، ابوحنیفه، حبیب بن خالد، قطان، ابوعاصم و گروه انبوه دیگری از جعفر بن محمد حدیث نقل کرده اند. جاحظ می گوید: «جعفر بن محمد، الذی ملأ الدنیا علمه و فقهه و یقال ان ابا حنیفه من تلامذته و کذلک سفیان الثوری، و حسبک بهما فی هذا الباب» که صریحاً ابوحنیفه و سفیان ثوری را از شاگردان امام صادق(ع) می داند و بیان می کند که این دو نفر از مکتب آن حضرت استفاده می کردند.

جمال الدین ابوالمحاسن بیان می کند که: «جعفر بن محمد که به صابر و فاضل و طاهر ملقب بود... و ابوحنیفه، ابن جریح، شعبه، سفیان ثوری و سفیان عنیه، مالک و غیر از اینها از بزرگان حدیث و علم از او حدیث نقل می کنند.»  محمود بن وهیب بغدادی در کتاب جواهر الکلام می گوید: «جعفر بن محمد و ... روایت کرده اند از او علماء بزرگی مانند یحیی، مالک بن انس و ابوحنیفه و دیگران» ئعبدالله شبراوی و محمد الحضرمی نیز می گوید: «...جعفر الصادق که از او روایت کرده اند عده زیادی از جمله مالک بن انس، ابوحنیفه و یحیی بن سعید و ابن جریح و الثوری.» پس این مطلب یقینی می باشد که ائمه مذاهب اربعه اهل سنت بدون واسطه یا با واسطه از محضر مبارک امام صادق(ع) کسب علم کرده اند. امام ابوحنیفه مؤسس مذهب حنفی از معاصران آن حضرت بوده و همواره به شاگردی امام صادق(ع) افتخار می کرده است.

امام مالک بن انس مؤسس مذهب مالکی از شاگردان رسمی آن حضرت بوده است و در کتاب خود بدون واسطه از امام صادق(ع) نقل حدیث می کند. امام شافعی شاگرد مالک بوده است و به وسیله او و دیگران از امام صادق(ع) روایت نقل می کند که این روایات در مسند شافعی موجود است. امام احمد بن حنبل مؤسس مذهب حنبلی نیز شاگرد امام شافعی بوده و به وسیله او از امام صادق(ع) با واسطه استفاده کرده است.

فقه شیعه؛ یکی از قوی ترین و روزآمدترین علوم بشری

بی تردید فقه اهل سنت با توجه به این تاثیری که رهبران فقهی اهل سنت از حضرت داشته اند شکل گرفته است، فقه شیعه نیز کاملا بر مبنای فکر و تدابیر علمی حضرت به روش های مختلف از جمله تربیت فقهای شیعه و رواج این روش تربیت فقهی محقق و آغاز شد. هریک از تربیت یافتگان دانشگاه جعفری به تربیت فقیهان بعد از خود همت نمودند و بدین ترتیب به تدریج و گذشت زمان مکتب فقهات شیعه با گستره و شاخه های علمی پر بار شکل گرفت و اکنون فقه شیعه یکی از قوی ترین و روزآمدترین علوم بشری به شمار می آید که در پویای مکتب و حفظ آن تاثیر کامل داشته است.

شیعه یعنی یاران و پیروان و تابعین یک نفر یا چند نفر و در اصطلاح به افرادی گفته می شود که از امام علی(ع) پیروی کرده و آن حضرت را خلیفه بلا فصل پیامبر(ص) می دانند. بر این اساس شیعه دو معنی عام و خاص دارد، معنی عام آن به عموم پیروان علی بن ابی طالب(ع) و معتقدین به خلافت و زمامداری بلا فصل آن بزرگوار بعد از پیغمبر خاتم(ص) گفته می شود و شیعه به این معنی در طول تاریخ و با گذشت ایام به گروه ها و شعب متعدد تقسیم شد، مانند شیعه زیدی، شیعه اسماعیلی و دیگر فرق و گروه ها، اما شیعه به معنی خاص به افرادی اطلاق می شود که علاوه بر این که به امامت و جانشینی بلافصل امام علی(ع) بعد از رحلت پیامبر(ص) اعتقاد دارند و به امامت یازده فرزند آن حضرت نیز معتقد هستند و به این گروه شیعه اثنی عشری، امامیه، جعفری مذهب نیز اطلاق می شود. پیدایش شیعه و اطلاق این نام به گروهی خاص (پیروان علی(ع) طبق روایات و گزارشات تاریخی به دوران زندگی و حیات حضرت محمد(ص) بر می گردد.

جابر بن عبدالله انصاری، صحابی رسول مکرم اسلام(ص) نقل می کند: ما در خدمت پیامبر(ص) بودیم، علی بن ابی طالب(ع) وارد شد، آنگاه با اشاره به علی(ع) فرمودند: «و الذی نفسی بیده ان هذا و شیعته هم الفائزون یوم القیامه.» سوگند به کسی که جانم در قبضه قدرت اوست، همانا این مرد (علی) و پیروانش در روز قیامت البته از رستگاران خواهند بود. در جای دیگر می فرماید: «یا علی تو و شیعیانت در بهشت هستید.»

با توجه به این موارد و موارد متعدد دیگر معلوم می شود شیعه از همان صدر اسلام به یاران و پیروان علی(ع) اطلاق می شد، اما همان طور که ذکر شد شیعه به نام های دیگر نیز در طول تاریخ نام گذاری شده است. اینکه گفته می شود اثنی عشری (دوازده امام) چون به دوازده جانشین و امام بعد از پیامبر(ص) معتقد است و این گونه گفته می شود امامیه، بر این اساس که امامت را یکی از اصول دین می دانند، اما چرا به جعفری (شیعه جعفری، مذهب جعفری) اطلاق گردیده است که در رابطه با این بخش باید گفت که بعد از رحلت پیامبر(ص) دوره خلافت عمر نوشتن حدیث و حتی نقل آن ممنوع شد و این عمل حدود یکصد سال ادامه یافت تا اینکه در دوره امامت امام باقر(ع) که در ایام خلافت عمر بن عبد العزیز اموی بود، ممنوعیت کتابت و نوشتن حدیث برداشته و از طرفی هم به خاطر درگیری خلافت به مسائل دیگر فرصت مناسبی برای امام باقر(ع) و شاگردان آن ایجاد شد تا اخبار و روایات وارد شده از پیامبر(ص) و دیگر امامان را جمع آوری کرده و توسعه دهند و این امر در دوره امام صادق(ع) به اوج خود رسید، یعنی از 114 هجری تا 148 هجری زمان حیات امام صادق(ع) پایه فکری نظام تشیع که در زمان پیامبر(ص) و ائمه پیشین طرح ریزی شده بود، مستحکم گردید. امام صادق(ع) از فرصت به دست آمده و مناسب سیاسی موجود که در نهایت موجب انتقال خلافت از امویان به عباسیان شد و با ملاحظه نیاز جامعه و آمادگی زمینه اجتماعی دنباله نهضت علمی و فرهنگی پدرش امام باقر(ع) را گرفت، حوزه وسیع علمی بزرگی به وجود آورد و در رشته های مختلف علوم عقلی و نقلی آن روز را به شاگردان بزرگی هم چون هشام بن حکم، محمد بن مسلم، جابر بن حیان و... آموخت که علاوه بر استحکام پایه اعتقادی شیعه موجب توسعه و گسترش آن هم شد.

لذا در این دوره تکیه اصلی شیعه بر امام صادق(ع) بود و اکثر روایات را از آن حضرت اخذ می کردند و در این تاریخ تشیع دارای شناسنامه شد و به صورت یک مذهب رسمی به نام امام صادق(ع) مزین گردید. این درحالی بود که در این دوره مذاهب اهل سنت نیز درحال شکل گیری بود، پس در حقیقت گام دوم در بنیان گذاری مکتب را حضرت امام صادق(ع) برداشت ، مکتبی که پایه های اولیه آن در زمان پیامبر(ص) و ائمه پیش از امام صادق(ع) برداشته شده بود، لذا به خاطر اهتمام امام صادق(ع) در گسترش و اشاعه فقه و عقاید شیعه این مذهب به نام آن حضرت مزین شده است.

دوران امامت امام صادق(ع)؛ نقطه عطفی در نهضت تشیع

دوران امامت امام صادق(ع) نقطه عطفی در نهضت تشیع و زمانی بسیار حساس برای این مکتب بوده است، چرا که این دوره، دوره ای است که مکاتب و مذاهب مختلف در شرف شکل گیری بودند و از طرفی مذاهب اهل سنت و از طرفی گروه خوارج و مرجئه و قدریه و از دیگر طرف گروه های منشعب شده از شیعه مانند کیسانیه و دیگر گروه ها در حال شکل گیری و یا فعالیت بودند، لذا برای تفکیک این مذهب با مذاهب دیگر پیروان این مکتب که در مکتب جعفری و حوزه درس آن حضرت تربیت یافته بودند، به این نام و عنوان شهرت یافتند، چرا که اطلاق شیعه در دوره امام صادق(ع) معنای وسیعی داشت و به پیروان عثمان، طرفداران عباسیان و دیگر گروه ها نیز شیعه اطلاق می شد.

بنابراین در دوره امام صادق(ع) آن حضرت با تربیت شاگردان و فرستادن آن ها به مناطق دیگر و جمع آوری، تدوین و استحکام بخشیدن به عقاید و فقه تشیع و نشر آن توسط شاگردان تربیت یافته و نیز برای تفکیک از دیگر فرقه ها و گروه هایی که در این دوره فعالیت داشتند، شریعت اسلام و آیین محمدی در چهره مذهب تشیع که هم زمان با پیامبر(ص) شکل گرفته بود، شکل و انسجام فکری محکم تری یافت و طرفداران آنها به نام شیعه امامی و شیعه جعفری شهرت یافتند و امام صادق(ص) به رئیس مذهب مشهور شد و فقه شیعه امامی را منسجم ساخت، بنابراین فقه شیعه نیز در زمان حضرت بسط و سامان یافته است، چنانکه فقه دیگر مذاهب اسلامی نیز پس از این قرن شکل گرفت.

دوره امام صادق(ع) دوره تکوین فقه اسلامی و تحول بزرگ در آن بوده است، مکاتب فقهی اسلامی از این دوره شکل گرفت، چه در میان اهل سنت و چه شیعه و از این روی تاثیر تکامل فقه اسلامی را متاثر از امام صادق(ع) بدانیم، دور از واقعیت نیست. اگرچه اختلافات فقهی نیز وجود دارد که می توان با محوریت امام صادق(ع) در میان امت اسلام از این اختلافات کاست و میان فرق اسلامی تقریب و همدلی و نزدیکی و تقارن ایجاد نمود که مایه الفت امت اسلامی در مقابل نفوذ و توطئه استعمارگران باشد. تجلی عملی آیات مودت قرآن و حدیث ثقلین نیز در این صورت برای امت اسلامی عملی خواهد شد و ملت فلسطین را تنها چیزی که از دست و ستم و سلطه استعمار نجات خواهد داد، همین الفت امت پیرامون اهل بیت(ع) با درک درست از زمان و اقتضائات آن خواهد بود.

انتهای پیام