ارائه طرح 33 ماده ای برای صیانت از میراث فرهنگی در فرانسه

به گزارش خبرگزاری صداوسیما به نقل از روزنامه فرانسوی لوموند، سرقت گردنبند طلای موسوم به «ویکس» در 24 ژوئیه 2026 از موزه «پای دو شَتییون» در شهر شاتیون-سور-سن در منطقه بورگونی فرانسه، بار دیگر آسیب پذیری زیرساخت های امنیتی موزه های این کشور و ضرورت بازنگری در الگوهای حفاظت از میراث فرهنگی را در کانون توجه قرار داده است.

گردنبند ویکس، با حدود 480 گرم طلای خالص، بیش از 2500 سال قدمت دارد و به یک شاهزاده زن سلت منسوب است. این اثر در سال 1953 در جریان کاوش آرامگاه وی در نزدیکی روستای ویکس کشف شد و از برجسته ترین نمونه های فلزکاری تمدن سلت به شمار می رود.

تزئینات منحصربه فرد آن، از جمله پیکره های اسب بالدار، پنجه های شیر و آرایه های ظریف دانه ای، گردنبند ویکس را به یکی از آثار شاخص باستان شناسی فرانسه تبدیل کرده است؛ اثری که ارزش اصلی آن در اطلاعات تاریخی، هنری و تمدنی نهفته است که برای شناخت جوامع اروپایی عصر آهن در اختیار پژوهشگران قرار می دهد.

دومینیک گارسیا، رئیس مؤسسه ملی تحقیقات باستان شناسی پیشگیرانه فرانسه، این اثر را «منحصربه فرد» توصیف کرده و گفته است اگرچه حدود 10 نمونه مشابه از این دوره تاریخی شناخته شده، اما گردنبند ویکس از منظر ظرافت، کیفیت ساخت و ویژگی های هنری جایگاهی ممتاز دارد.

سرقت پس از هشدارهای قبلی؛ یک خلأ امنیتی پرهزینه

اهمیت این سرقت زمانی دوچندان می شود که گردنبند ویکس پیش از ناپدید شدن، دست کم دو بار هدف تلاش برای سرقت قرار گرفته بود. بر اساس گزارش لوموند، آخرین تلاش برای دسترسی به این اثر تنها چند روز پیش از سرقت نهایی، در فاصله 17 تا 18 ژوئیه، رخ داده بود.

ارزش نمونه های مشابه، هرچند از نظر ظرافت و کیفیت پایین تر، طی سال های اخیر در حراجی ها به حدود 150 هزار تا یک میلیون یورو رسیده است. با این حال، کارشناسان تأکید دارند که ارزش چنین آثاری را نمی توان با معیارهای بازار سنجید؛ چرا که این اشیا بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی جوامع هستند و از دست رفتن آنها به معنای وارد آمدن خسارتی جبران ناپذیر به میراث مشترک بشری است.

گارسیا با اشاره به جهانی شدن بازار آثار باستانی، بر ضرورت بازنگری در شیوه نمایش آثار بسیار ارزشمند تاکید کرده و پیشنهاد داده است در مواردی که خطر سرقت بالاست، نسخه های دقیق و بازسازی شده آثار در معرض دید عمومی قرار گیرد و اصل اثر در شرایط حفاظتی مناسب نگهداری شود.

او همچنین بر ضرورت دیجیتال سازی سه بعدی آثار باستانی بلافاصله پس از کشف تاکید کرده است؛ رویکردی که می تواند علاوه بر ایجاد یک سابقه علمی و مستند از اثر، در صورت سرقت، تخریب یا آسیب، امکان مطالعه، بازسازی و حتی شناسایی دقیق تر آن را فراهم کند.

تنها 23 درصد موزه ها دارای برنامه اضطراری بودند

سرقت گردنبند ویکس در شرایطی رخ داده که نظام امنیتی موزه های فرانسه از ماه ها پیش با انتقادهای جدی مواجه بوده است.

پس از سرقت جواهرات سلطنتی از موزه لوور در اکتبر 2025، مجلس سنا و مجلس ملی فرانسه بررسی های گسترده ای را درباره وضعیت امنیتی موزه ها و مجموعه های میراثی آغاز کردند.

نتایج یک تحقیق پارلمانی نشان داد که در سال 2024 تنها 23 درصد موزه های فرانسه دارای برنامه اضطراری و پیشگیری از خطر بوده اند و فقط 54 درصد مجموعه های ملی به سامانه های نظارت تصویری مجهز بوده اند؛ آماری که شکاف میان اهمیت مجموعه های فرهنگی و سطح آمادگی حفاظتی آنها را آشکار می کند.

این یافته ها نشان می دهد مسئله حفاظت از میراث فرهنگی در فرانسه نیازمند بازطراحی یک نظام جامع مدیریت خطر است؛ نظامی که باید پیشگیری، پایش مستمر، واکنش اضطراری، آموزش نیروی انسانی، حفاظت فیزیکی و امنیت دیجیتال را به صورت یکپارچه پوشش دهد.

فرانسه 3127 نقطه آسیب پذیر را شناسایی می کند

در واکنش به این وضعیت، کاترین پگار، وزیر فرهنگ فرانسه، در 27 ژوئیه طرحی 33 ماده ای را برای ارتقای امنیت موزه ها و اماکن میراث فرهنگی اعلام کرد.

یکی از محورهای اصلی این برنامه، ادامه شناسایی و نقشه برداری از 3127 مکان و مجموعه آسیب پذیر در سراسر کشور است. بر اساس این طرح، آثاری که در معرض تهدید جدی قرار دارند، در صورت ضرورت می توانند تا زمان فراهم شدن شرایط حفاظتی مناسب، به طور موقت از چرخه نمایش عمومی خارج شوند.

وزارت فرهنگ فرانسه همچنین قصد دارد ماموریت های مرتبط با امنیت، ایمنی و حسابرسی را تقویت کند و نهاد تخصصی مرکزی این وزارتخانه را موظف سازد موزه ها را دست کم هر پنج سال یک بار مورد بازرسی قرار دهد.

در همین چارچوب، دو نیروی جدید در سال 2026 به این مجموعه افزوده شده اند و قرار است دو نیروی دیگر نیز در سال 2027 استخدام شوند.

30 میلیون یورو برای تقویت امنیت موزه ها

یکی دیگر از محورهای این برنامه، ادامه اجرای صندوق 30 میلیون یورویی امنیت موزه ها است که برای یک دوره سه ساله ایجاد شده است.

بر اساس گزارش لوموند، در سال 2026 حدود 482 پروژه اولویت دار از منابع این صندوق بهره مند شده اند و وزارت فرهنگ فرانسه هم زمان در حال شناسایی نیازهای فوری برای سال 2027 است.

با این حال، اعلام نشدن برآورد مالی مشخص برای اجرای کامل طرح 33 ماده ای، یکی از مهم ترین نقاط ابهام برنامه جدید محسوب می شود؛ موضوعی که می تواند بر میزان تحقق اهداف پیش بینی شده و سرعت اجرای اقدامات امنیتی اثرگذار باشد.

آموزش نیروی انسانی؛ حلقه مغفول حفاظت

در کنار تجهیزات و زیرساخت ها، وزارت فرهنگ فرانسه آموزش کارکنان موزه ها را نیز در دستور کار قرار داده است.

این آموزش ها قرار است موضوعاتی همچون حفاظت فردی، مقابله با آتش سوزی، پیشگیری از خرابکاری و مقابله با سرقت را پوشش دهد. پگار با تاکید بر تغییر ماهیت تهدیدها گفته است کارکنان موزه ها امروز با موقعیت هایی مواجه اند که در گذشته تجربه نکرده اند و بنابراین باید متناسب با تهدیدهای جدید آموزش ببینند.

از منظر مدیریت میراث فرهنگی، این رویکرد حائز اهمیت است؛ زیرا حتی پیشرفته ترین تجهیزات امنیتی نیز بدون نیروی انسانی آموزش دیده، پروتکل های روشن و تمرین های منظم واکنش اضطراری، نمی توانند یک نظام حفاظتی کارآمد ایجاد کنند.

امنیت سایبری؛ حلقه ای که هنوز روشن نیست

در عین حال، منتقدان معتقدند طرح جدید فرانسه در زمینه امنیت سایبری با خلأهایی مواجه است.

با دیجیتالی شدن فزاینده موزه ها و اتصال سامانه های کنترل دسترسی، دوربین های نظارتی، سیستم های مدیریت مجموعه و زیرساخت های ارتباطی به شبکه های دیجیتال، تهدیدهای پیش روی موزه ها دیگر صرفاً فیزیکی نیستند.

در چنین شرایطی، مهاجمان می توانند پیش از اقدام فیزیکی، زیرساخت های دیجیتال و سامانه های امنیتی را هدف قرار دهند. از این منظر، حفاظت از میراث فرهنگی در دهه جدید نیازمند تلفیق امنیت فیزیکی، امنیت اطلاعات و تاب آوری سایبری است؛ موضوعی که به اعتقاد منتقدان، در طرح 33 ماده ای فرانسه هنوز جایگاه و نقشه راه روشنی ندارد.

هوش مصنوعی در خدمت حفاظت از میراث فرهنگی

هم زمان با این تحولات، استفاده از فناوری های نوین از جمله هوش مصنوعی برای حفاظت از اماکن فرهنگی نیز در فرانسه وارد مرحله تازه ای شده است.

قانون موسوم به «ریپوست» که پارلمان فرانسه در 22 ژوئیه تصویب کرده، امکان استفاده از نظارت تصویری مبتنی بر هوش مصنوعی را برای برخی اماکن و رویدادهای فرهنگی در معرض تهدید تروریستی فراهم کرده است.

استفاده از چنین فناوری هایی می تواند توان شناسایی رفتارهای غیرعادی، تشخیص تهدید و واکنش سریع نیروهای حفاظتی را افزایش دهد؛ با این حال، هم زمان پرسش هایی درباره حریم خصوصی، حدود استفاده از داده های تصویری و نسبت میان امنیت عمومی و آزادی های مدنی مطرح شده است.

بازتعریف رابطه میان «دسترسی عمومی» و «حفاظت»

پرونده گردنبند ویکس بار دیگر یک مسئله بنیادین را در سیاست گذاری میراث فرهنگی برجسته کرده است: چگونه می توان میان حق جامعه برای دسترسی و مواجهه مستقیم با میراث فرهنگی و ضرورت حفاظت حداکثری از آثار تعادل برقرار کرد؟

برخی کارشناسان بر این باورند که سرقت های اخیر نشان داده مدل سنتی حفاظت از آثار موزه ای دیگر برای مواجهه با تهدیدهای پیچیده امروز کافی نیست و باید از مجموعه ای از راهکارهای مکمل، از جمله نسخه های دقیق، مستندسازی سه بعدی، سامانه های هوشمند پایش، ارزیابی مستمر خطر و تقویت زیرساخت های امنیتی استفاده کرد.

در مقابل، رویکردهای محافظه کارانه تر هشدار می دهند که امنیت نباید به حذف تدریجی آثار اصیل از فضای عمومی و تبدیل موزه ها به مخازن غیرقابل دسترس منجر شود.

اکنون طرح 33 ماده ای وزارت فرهنگ فرانسه آزمونی برای این کشور خواهد بود تا مشخص شود آیا می توان میان صیانت از اصالت و تمامیت میراث، دسترسی عمومی، توسعه فناوری های حفاظتی و الزامات امنیتی جدید توازن برقرار کرد یا خیر.