رشد 33 درصدی بودجه صنعت فضایی غیردفاعی کشور در سال 1404

به گزارش خبرنگار اقتصادی ایرنا، به طور کلی بخش هوافضای کشور، شامل همه نهادها و عواملی است که به نحوی در امر شناسایی و بهره برداری از هوافضا جهت کاربردهایی نظیر فعالیت های رسانه ای و مخابراتی، تصویربرداری و حمل ونقل مشارکت دارند. فعالیت های بخش یاد شده حوزه های آموزش و پژوهش، اکتساب و توسعه فناوری، فعالیت های صنعتی و ارائه خدمات را در بر می گیرد.

به دلیل سرعت بالای تحولات فناورانه و کم بودن فاصله تحقیقات تا پیاده سازی صنعتی، می توان بخش هوافضا به خصوص بخش فضایی را کاملا دانش بنیان دانست. مهمترین نهادهای سیاستگذار و اجرایی کشور در بخش فضایی غیردفاعی عمدتاً وزارتخانه های ارتباطات و فناوری اطلاعات و علوم تحقیقات و فناوری و همچنین معاونت علمی و فناوری و اقتصاد دانش بنیان ریاست جمهوری هستند. در این تحقیق، اعتبارات حوزه فضایی در بخش غیردفاعی با تمرکز بر وزارتخانه های ارتباطات و فناوری اطلاعات، علوم، تحقیقات و فناوری هستند.

در لایحه بودجه سال 1404، بودجه بخش فضایی غیردفاعی شامل حوزه های فضایی و هوافضایی می شود که این تقسیم بندی با توجه به ماهیت فراسازمانی دستگاه و سازمان های هوافضایی کشور صورت گرفته است.

مهم ترین دستگاه های متولی در این بررسی شامل وزارتخانه ارتباطات و فناوری اطلاعات (بخش اصلی) و وزارتخانه علوم، تحقیقات و فناوری و همچنین معاونت علمی و فناوری و اقتصاد دانش بنیان ریاست جمهوری (بخش فرعی) هستند. با توجه به برخی ابهامات در پیوست ماده واحده درخصوص میزان هزینه کرد در حوزه فضایی غیردفاعی، سعی شده با بررسی اعتبارات در این حوزه تصویر دقیقی در این خصوص ارایه شود. همچنین بخشی از فعالیت های حوزه فضایی نظیر ساخت و پرتاب ماهواره بر که در قالب قرارداد با بخش دفاعی منعقد می شود در این گزارش لحاظ نشده است.

در بررسی مجموع اعتبارات برنامه ای، بخش فضایی کشور در بخش غیردفاعی رشد 33 درصدی داشته و از مجموع رقم حدود 41 هزار و 576 میلیارد ریال در قانون بودجه سال 1403 به رقم حدود 55 هزار و 115 میلیارد ریال در لایحه بودجه سال 1404 رسیده و حدود یک دهم درصد از مجموع اعتبارات عمومی کل کشور را به خود اختصاص داده است.

مجموع درآمدهای بخش فضایی غیردفاعی کشور نیز در لایحه بودجه سال 1404 رشد 21 درصدی داشته و از مجموع رقم حدود 2 هزار و 640 میلیارد ریال در قانون بودجه سال 1403 به رقم حدود سه هزار و 210 میلیارد ریال در قانون بودجه سال 1404 رسیده است.

اعتبارات بخش فضایی در بودجه سال 1404

کل اعتبارات حوزه فضایی کشور در لایحه بودجه سال 1404 بالغ بر 55 هزار و 115 میلیارد ریال است که از این رقم 9 هزار و 477 میلیارد ریال مجموع اعتبارات هزینه ای و حدود 45 هزار و 637 میلیارد ریال مجموع اعتبارات تملک دارایی سرمایه ای است.

اعتبارات دستگاهی به تفکیک

مجموع اعتبارات کل وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات اعم از اعتبارات وزارتخانه، سازمان فضایی و پژوهشگاه فضایی ایران در قالب «توسعه صنعت فضایی کشور» در قانون بودجه سال 1403 رقم 40 هزار و 624 میلیارد ریال است که این مقدار در بودجه سال 1404 با 32 درصد افزایش، به رقم حدود 53هزار و 827 میلیارد ریال رسیده است.

سازمان فضایی ایران

اعتبارات برنامه ای سازمان فضایی ایران نیز نشان می دهد که اعتبارات این بخش از حدود 2397 میلیارد تومان در قانون بودجه سال 1403 به سه هزار و 7 میلیارد تومان در بودجه سال 1404 رسیده که افزایش 25 درصدی را نشان می دهد.

همچنین ردیف های اعتباری سازمان فضایی ایران مندرج در پیوست جداول بودجه، شامل دو ردیف برنامه ای «ایجاد و توسعه زیرساختهای فضایی» به مبلغ 250 میلیارد ریال اعتبار تملک دارایی سرمایه ای و «توسعه فناوری ها و خدمات فضاپایه و با ارزش افزوده» به مبلغ هزار و 507 میلیارد ریال اعتبار هزینه ای و 1هزار و 250 میلیارد ریال اعتبار تملک دارایی سرمایه ای است.

وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات (بخش فضایی)

در قانون بودجه سال 1403 برخلاف سالهای گذشته، ردیف بودجه مشخصی از اعتبارات عمومی در حوزه فضایی در برای وزارتخانه در نظر گرفته نشده بود اما به صورت مستتر در پیوست جداول تکمیلی اعتبارات دستگاه های تابعه برحسب برنامه اجرایی قابل احصا بود اما امسال اعتبارات این بخش به طور شفاف در بخش ارتباطات بیان شده است که نشان می دهد مجموع اعتبارات وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در بخش فضایی از حدود 36 هزار و 763 میلیارد تومان در قانون بودجه سال 1403 به 47 هزار و 500 میلیارد تومان درلایحه بودجه سال 1404 رسیده که افزایش 29 درصدی را نشان می دهد.

همچنین ردیف های اعتباری وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات (بخش فضایی) مندرج در پیوست جداول بودجه، شامل دو ردیف برنامه ای «ایجاد و توسعه زیرساخت های فضایی» به مبلغ 13 هزار و 800 میلیارد ریال اعتبار تملک دارایی سرمایه ای و «توسعه فناوری ها و خدمات فضاپایه و با ارزش افزوده» به مبلغ 3هزار و 700 میلیارد ریال اعتبار هزینه ای و 30هزار میلیارد ریال اعتبار تملک دارایی سرمایه ای است.

پژوهشگاه فضایی ایران

مجموع اعتبارات وزارت پژوهشگاه فضایی ایران در قالب ردیف اعتباری «پژوهش های علمی، فناوری و فن آفرینی» از حدود هزار و 463 میلیارد تومان اعتبارات هزینه ای در قانون بودجه سال 1403 به سه هزار و 320 میلیارد تومان در لایحه بودجه سال 1404 رسیده که افزایش 127 درصدی را نشان می دهد

سایر اعتبارات برنامه ای دستگاه های مرتبط با بخش فضایی

نگاهی به دیگر اعتبارات مرتبط با صنعت فضایی کشور نشان می دهد که در بودجه امسال ردیف فعالیت «احداث دانشکده هوافضا» ذیل دانشگاه صنعتی شریف دیده شده که مجموع آن 675 میلیارد ریال بوده است.

همچنین ردیف اعتباری «ستاد فناوری های فضایی و حمل و نقل پیشرفته» ذیل معاونت علمی و فناوری رئیس جمهور با اعتبار هزینه ای 2 هزار و 493 میلیارد ریال نیز در بودجه امسال دیده شده که این رقم نسبت به سال گذشته بدون تغییر مانده است. البته اعتبارات این دو برنامه به علت قابل تفکیک نبودن سهم بخش فضایی از هوایی کشور، در بررسی جمع اعتبارات کل حوزه فضایی غیردفاعی لحاظ نشده است.

نمای کلی درآمدهای بخش فضایی در بودجه سال 1404

مجموع درآمدهای حوزه فضایی کشور در بودجه امسال بالغ بر سه هزار و 210 میلیارد ریال پیش بینی شده که این رقم نسبت به قانون بودجه سال 1403 حدود 21 درصد افزایش داشته است؛ از این مقدار هزار و 460 میلیارد ریال متعلق به درآمدهای عمومی و هزار و 750 میلیارد ریال متعلق به درآمدهای اختصاصی است.

برهمین اساس درآمدهای بخش فضایی غیردفاعی پس از یک دوره افت در سال 1399، مجدداً رشد کرده است. هرچند نظر به روند افزایشی سنواتی، انتظار می رفت این مقدار در سال 1404 رشد بیشتری داشته باشد.

لایحه بودجه سال 1404 از منظر برنامه هفتم پیشرفت

در بررسی احکام مواد مرتبط با حوزه هوافضایی غیردفاعی می توان ویژگی های ماهوی و اعتباری (بودجه ای) را در قالب برخی شاخص ها تبیین کرد و از این دو منظر میزان تحقق پذیر احکام را سنجید.

در احکام مواد (48)، (64) و (67) قانون برنامه هفتم پیشرفت در بخش فضایی باید گفت تمامی احکام قانون برنامه هفتم پیشرفت در حوزه فضایی هم ماهیت تکلیفی دارند و هم در بسیاری از احکام قابلیت پایش و ارزیابی وجود دارد.

این امر به خصوص در احکام مرتبط با نیازمندی به تخصیص منابع در قوانین بودجه ای سالیانه از اهمیت ویژه ای برخوردار است. حال با توجه به سنجه عملکرد خروجی های اصلی دستگاه های سیاستگذار بخش فضایی برمبنای برنامه هفتم پیشرفت مندرج در جدول 7 اعتبارات دستگاههای اصلی براساس برنامه های اجرایی پیوست ماده واحده لایحه بودجه سال 1404 و جایگاه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و سازمان های ذیربط به عنوان دستگاه اصلی بخش فضایی موارد ذیل احصا شده که استقرار موفق ماهواره در مدار به سنجه 14 ماهواره و ایجاد بستر ارایه خدمات کاربردی فضاپایه با ارزش افزوده به سنجه 20 کاربرد از آن جمله است.

بر این اساس می توان گفت که در بررسی اعتبارات دستگاه های اصلی براساس برنامه های اجرایی در بخش برنامه توسعه صنعت فضایی کشور ذیل وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، در موضوع حکم «استقرار موفق ماهواره در مدار» مقرر شده است که تا پایان سال 1404 در مجموع 14 ماهواره در مدار استقرار یابد که نسبت به سال 1403 تعداد 5 ماهواره افزوده شده است.

همچنین در موضوع حکم «ایجاد بستر ارائه خدمات کاربردی فضاپایه با ارزش افزوده» مقرر شده که تا پایان سال 1404 در مجموع 20 زمینه برای خدمات فضاپایه تعریف شده باشد که نسبت به سال 1403 تعداد 5 زمینه جدید افزوده شده است.

در بررسی طرح های تملک دارایی های سرمایه ای دستگاه های اجرایی ذیل سازمان فضایی ایران، ردیف اعتباری «توسعه کاربردهای اطلاعات و خدمات ماهواره ای» مشتمل بر اهداف کمّی ایجاد 5 پایگاه های اطلاعاتی ، ایجاد 10 سیستم پایشی، بسترسازی فرهنگی در 5 مورد و یک قرارداد تأمین تصاویر ماهواره ای با مجموع رقم هزار و 250 میلیارد ریال پیش بینی شده است. همچنین ذیل برنامه «برنامه ارایه خدمات زیربنایی کسب وکارهای مبتنی بر اقتصاد رقومی «ردیف» تأمین تجهیزات و ماشین آلات و تعمیرات اساسی» با رقم 250 میلیارد ریال قرار دارد.

مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی در این گزارش نتیجه گیری کرده است که در بررسی مجموع اعتبارات برنامه ای بخش فضایی کشور در بخش غیردفاعی باید گفت این حوزه در لایحه بودجه سال 1404 رشد 33 درصدی داشته و از مجموع رقم حدود 41 هزار و 576 میلیارد ریال در قانون بودجه سال 1403 به رقم حدود 55 هزار و 115 میلیارد ریال رسیده و حدود یک دهم درصد از مجموع اعتبارات عمومی کل کشور را به خود اختصاص داده است.

از مجموع این اعتبارات، رقم 9 هزار و 477 میلیارد ریال مجموع اعتبارات هزینه ای و 45 هزار و 637 میلیارد ریال مجموع اعتبارات تملک دارایی سرمایه ای است.

گفتنی است؛ به رغم افزایش اعتبارات نسبت به سال گذشته، مقادیر رشد متناسب با نرخ و نوسانات ارزی نبوده است و با توجه به قوانین بالادستی، به خصوص احکام برنامه هفتم پیشرفت، اجرای کامل آنها به تأمین مالی قابل توجهی نیاز دارد.

همچنین مجموع درآمدهای بخش فضایی غیردفاعی کشور در لایحه بودجه سال 1404 رشد 21 درصدی داشته و از مجموع رقم حدود دو هزار و 640 میلیارد ریال در قانون بودجه سال 1403 به رقم حدود سه هزار و 210 میلیارد ریال در لایحه بودجه سال 1404 رسیده است.

هرچند از آغاز دولت سیزدهم اعتبارات بخش فضایی کشور رشد چشمگیری داشته و به نظر می رسد عزم دولت های سیزدهم و چهاردهم جهت شتاب بخشی به توسعه روند صنعت فضایی کشور همچنان ادامه دار است، اما روند کاهشی در سهم اعتبارات این حوزه مشاهده می شود ؛ به طوریکه از سهم 32 دهم درصدی از بودجه عمومی کشور در سال 1401 به یک دهم درصدی در سال 1404 رسیده است.

در حوزه اعتبارات وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، مجموع اعتبارات این دستگاه اعم از اعتبارات وزارتخانه، سازمان فضایی ایران و پژوهشگاه فضایی ایران با عنوان «توسعه صنعت فضایی کشور» در قانون بودجه سال 1403 رقم 40 هزار و 624 میلیارد ریال است که این مقدار در لایحه بودجه سال 1404 با 32 درصد افزایش، به رقم حدود 53 هزار و 827 میلیارد ریال رسیده است.

همچنین تطبیق اهداف کمّی قانون برنامه هفتم پیشرفت با اهداف کمّی لایحه بودجه سال 1404 نشان می دهد تنها دو هدف از اهداف مندرج در برنامه هفتم در دستور کار بودجه سال 1404 قرار گرفته که عبارتند از استقرار موفق ماهواره در مدار، به سنجه 14 ماهواره و ایجاد بستر ارایه خدمات کاربردی فضاپایه با ارزش افزوده به سنجه 20 کاربرد.