یگانگی علم و عمل، ویژگی معلمان تراز اول

محمد قدرتی شاتوری، مدرس دانشگاه، پژوهشگر فقه، حقوق و تعلیم و تربیت به مناسبت هفته معلم در یادداشتی که در اختیار ایکنا قرار داده است به ضرورت یگانگی علم و عمل در آیات و روایات پرداخته است که در ادامه آن را می خوانیم. اولین معلم ما انسان ها خداوند است و در نخستین آیاتی که بر پیامبر اکرم(ص) نازل شد، علم و دانش مورد تأکید قرار گرفت و در آیه «إنمایخشی الله من عباده العلماء(فاطر/28)» تنها دانشمندان و عالمان را خداشناس و دارای معرفت به خداوند بیان می کند. خداوند درباره ارزش و فضیلت عالمان فرموده است «وَفَوْقَ کلِّ ذی عِلْمٍ عَلِیمٌ ( یوسف/76)» و عالمان را در کنار نام خود و ملائکه آورده است و می فرماید «شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِکَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قَائِمًا بالْقِسْطِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزیزُ الْحَکِیمُ (آیه18 آل عمران)» در این آیه، دانشمندان واقعی در ردیف فرشتگان قرارگرفته اند و این خود امتیاز دانشمندان را بر دیگران اعلام می کند و نیز از آیه استفاده می شود که امتیاز دانشمندان از این نظر است که در پرتو علم خود به حقایق اطلاع یافته و به یگانگی خدا که بزرگ ترین حقیقت است معترف اند. در آیات قرآن خداوند نسبت به یگانگی علم و عمل و همراه ساختن هر دو تأکید شده است . به عنوان نمونه خداوند در آیه دوم سوره صف فرموده است «یَا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ» ای کسانی که ایمان آورده اید، چرا چیزی به زبان می گویید که در مقام عمل خلاف آن می کنید؟ با توجه به مضمون آیه و تعمیم آن به امر تعلیم و تربیت می توان گفت معلمان نه تنها انتقال دهنده دانش بلکه الگوی رفتاری هستند؛ اگر معلمی دانش آموزان را به اخلاق نیک دعوت کند اما خود بداخلاق باشد، تأثیر منفی می گذارد و دانش آموزان به گفتار او اعتماد نمی کنند و ممکن است تعلیم او بی اثر یا حتی موجب دین گریزی می شود. خداوند در آیه44 سوره بقره فرموده است «أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بالْبرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ» آیا مردم را به نیکی فرمان می دهید و خود را در ارتباط با نیکی فراموش می کنید؟ در حالی که کتاب (تورات را که با شدت به نیکی دعوتتان کرده) می خوانید. آیا (به وضع زیان بار و خطرناک خود) نمی اندیشید؟ این آیه نیز بر لزوم هماهنگی بین دانش و رفتار تأکید دارد. خداوند در این آیه هشدار می دهد که علم بدون عمل نه تنها مفید نیست بلکه مسئولیت آور است. از ویژگی مهم عالمان همراهی علم با عمل است که این ویژگی در معلمان موجب اعتماد دانش آموزان و الگویی برای یگانگی علم و عمل خواهد بود. امام علی(ع) در روایتی فرموده اند «عَلَی العالِمِ أن یَعمَلَ بما عَلِمَ ، ثُمَّ یَطلُبَ تَعَلُّمَ ما لَم یَعلَمْ (غرر الحکم: 6196)» بر دانشمند است که آنچه را می داند به کار بندد و سپس در پی یاد گرفتن دانشی رود که نمی داند. قسمت اول روایت نقدی غیرمستقیم به کسانی است که دانش را انباشته می کنند اما در رفتار و زندگی شخصی یا حرفه ای خود از آن بهره نمی گیرند. در قسمت دوم حضرت به یادگیری مستمر اشاره داشته اند . نکته جالبی در روایت وجود دارد که ذکر آن حائز اهمیت است. حضرت اول عمل به دانسته ها را گوشزد کرده اند سپس طلب دانش جدید؛ بنابراین عالمی که پیش از عمل به دانش موجود به دنبال دانش جدید برود، ممکن است دچار انباشت اطلاعات بدون ثمر شود مانند کتاب خانه ای پر از کتاب های نخوانده شده است در خطبه 110 نهج البلاغه از امام نقل شده است که فرموده اند «ان العالم العامل بغیر علمه، کالجاهل الحائر الذی لا یستفیق من جهله، بل الحجه علیه اعظم و الحسره له الزم و هو عند الله الوم» عالمی که به دانش خود عمل نکند، مانند جاهل سرگردانی است که از نادانی اش بیدار نمی شود بلکه حجت و برهان علیه او بزرگ تر و حسرت و اندوه او پیوسته تر است و اوست که نزد خدا از همه بیشتر سرزنش می شود. با توجه به این خطبه وجه شباهت عالم بی عمل و جاهل این است که هردو در گمراهی عملی مشترکند اما تفاوت کلیدی این است که عالم با مسئولیت بیشتر گمراه می کند؛ بنابراین این نکته را باید مدنظر قرار داد که جامعه به مقام عالم اعتماد می کند و خطای او ممکن است به گمراهی جمعی بینجامد. در فرمایش دیگری حضرت فرموده اند «الْعِلْمُ مَقْرُونٌ إِلَی الْعَمَلِ فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ وَ مَنْ عَمِلَ عَلِمَ وَ الْعِلْمُ یَهْتِفُ بالْعَمَلِ فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلَّا ارْتَحَلَ عَنْهُ.(کافی (ط - دار الحدیث)، ج 1، ص109» علم و عمل همواره همراه هم و در یک ردیف هستند از این رو کسی که دانست، عمل کرد و کسی که عمل کرد، دانست. علم، عمل را به سوی خود فرامی خواند اگر عمل به دنبال علم آمد، علم، می ماند و اگر عمل نیامد علم نیز می رود؛ یعنی علم بدون عمل در خارج تحقّق پیدا نمی کند. واژه «قرن»، به معنای اتصال و همراهی ناگسستنی مانند زنجیر است. این واژه در روایت نشان می دهد علم و عمل دو جزء جدانشدنی هستند؛ مانند دو کفه ترازو. با توجه به سخن حضرت اگر معلمان به دانش تربیتی خود عمل نکنند، به مرور تخصصشان بی اثر می شود. در روایتی دیگر از حضرت نقل شده است «العامِلُ بالعِلمِ کالسّائرِ عَلی الطّریقِ الواضِحِ (غرر الحکم 1535)» عمل کننده به علم همچون رونده در راه روشن است. این روایت با تشبیهی گویا، عمل به علم را شرط هدایت و اطمینان در مسیر زندگی می داند؛ بنابراین علم نقشه راه عمل است که عالم بر اساس نقشه حرکت می کند و بدون عمل، علم مانند کتابی بسته در قفسه است. در روایتی دیگر فرموده اند «إنَّما زَهَّد النّاسَ فی طَلَب العِلمِ کَثرَةُ ما یَرَونَ مِن قِلَّةِ مَن عَمِلَ بما عَلِمَ.(غرر الحکم 3895) آنچه مردم را به تحصیل دانش بی رغبت کرده، این است که می بینند کمتر عالمی است که به علمش عمل کند. روایت بر اهمیت الگوهای عملی در جامعه تأکید دارد؛ وقتی مردم ببینند عالمان به علم خود عمل می کنند، تشویق به علم آموزی می شوند. در روایتی دیگر فرموده اند «ما أکثَرَ مَن یَعلَمُ العِلمَ و لا یَتَّبعُهُ (غرر الحکم، 9522)» چه بسیارند کسانی که علم دارند و از آن پیروی نمی کنند. در روایتی دیگر حضرت به جابر بن عبدالله انصاری فرموده اند «یا جابر! قوام الدین و الدنیا باربعه؛ عالم مستعمل علمه، و جاهل لا یستنکف ان یتعلم و جواد لا یبخل بمعروفه، و فقیر لا یبیع آخرته بدنیاه؛ فاذا ضیع العالم علمه، استنکف الجاهل ان یتعلم» ای جابر! دین و دنیا به چهار کس پایدار است؛ عالمی که به علم خویش عمل کند، نادانی که از آموختن ننگ ندارد، بخشنده ای که از بخشش به جا دریغ نکند و فقیری که آخرت خویش را به دنیا سودا نکند، پس اگر عالم به علم خویش عمل نکند، نادانان هم از آموختن سرباز زنند. ( حکمت 372 نهج البلاغه) در این روایت می توان یک رابطه علّی متصور شد که اگر عالم علمش را ضایع کند یا عمل نکند، جاهل از یادگیری امتناع می ورزد و تکبر می کند؛ بنابراین رفتار نخبگان علمی و معلمان، الگوی دیگران است اگر عالمان مسئولیت خود را انجام ندهند، جامعه ممکن است به جهل و انحطاط گرایش یابد. در روایت دیگری فرموده اند «العِلمُ رُشدٌ لِمَن عَمِلَ بهِ.(غرر الحکم،1277)» علم برای کسی که آن را به کار بندد، راهنما است. سخن حضرت هشدار و راهنمایی است برای همه کسانی که به دنبال دانش هستند. علم، ابزار رشد است، اما تنها در سایه عمل می تواند انسان را نجات دهد. در روایتی امام صادق(ع) بر دعوت عملی و اهمیت آن در تأثیرگذاری اشاره داشته اند و فرموده اند «کونوا دُعاةً لِلنّاسِ بغَیرِ ألسِنَتِکُم(الکافی،ج2،ص78)» مردم را با غیر زبان خود دعوت کنید. انتهای پیام