آسیب شناسی ملی و آمایش سرزمینی؛ راهبرد ترغیب دانشجویان به علوم پایه

به گزارش روز یکشنبه خبرنگار علمی ایرنا، توجه و اهمیت این موضوع در کشورهای توسعه یافته به خوبی درک شده است اما در کشور ما جایگاه علوم پایه شامل رشته های ریاضی، فیزیک، شیمی و زیست شناسی تا رسیدن به وضعیت مطلوب فاصله بسیاری دارد، هرچند تجاری سازی دستاوردهای علوم پایه امری زمان بر است اما ذکر این نکته ضروری است که بها ندادن به این مقوله باعث توقف موتور محرکه توسعه علمی خواهد شد.

در اهمیت رشته های علوم پایه همین بس که سال 2022 توسط سازمان علمی و فرهنگی یونسکو به عنوان سال جهانی بزرگداشت علوم پایه نامگذاری و هدف از این اقدام توجه جهانی به علوم پایه به عنوان مبنای اصلی توسعه و پیشرفت در کشورها اعلام شد.

روند نزولی دانشجویان در رشته های علوم پایه و کشاورزی پیشتر نیز توسط مقامات کشور مطرح شده بود و مقام معظم رهبری در سال 1397 در این مورد فرموده بودند: «مسئله ی بعدی، نامتوازن شدن رشته های دانشگاهی است؛ بعضی از رشته ها در غربت قرار گرفته اند. آماری که به من داده اند نشان میدهد که مثلاً حدود پنجاه درصد داوطلبان کنکور رشته ی ریاضی که رشته ی بسیار مهمّی است، کاهش پیدا کرده؛ این برای آینده ی کشور خطرناک است؛ ما این رشته های مهمّ علوم پایه را -بخصوص مثل ریاضی را یا فیزیک را- برای آینده لازم داریم؛ اگر چنانچه داوطلبانِ اینها کم باشند و هجوم بشود به رشته های درآمدزا که حالا یک پولی و شغلی بلافاصله در اختیار انسان میگذارد، این [موجب] مشکل است. عوارضِ این عدم توازن را بایستی دستگاه های دانشگاهی حتماً جبران کنند و درست کنند».

چند سالی است که آمار ورود دانشجویان به رشته های علوم پایه و در برخی از رشته های خاص مانند فیزیک و ریاضی در دانشگاه های کشور روند نزولی داشته است.

بر اساس آمار موسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی، جمعیت دانشجویی در ایران طی سال تحصیلی 1399 تا 1400، حدود سه میلیون و 173 هزار و 779 نفر بوده که از این تعداد یک میلیون و 62 هزار نفر زن هستند. پُردانشجوترین گروه تحصیلی دانشگاه ها را علوم انسانی با یک میلیون و 616 هزار و 742 دانشجو در سال تحصیلی 1400-1399 تشکیل می دهد. گروه فنی و مهندسی با 762 هزار و 341 نفر، علوم پزشکی با 249 هزار و 131 نفر، علوم پایه با 209 هزار و 81 نفر، هنر با 221 هزار و 493 نفر، کشاورزی و دامپزشکی با 115 هزار و 261 نفر در رتبه های بعدی قرار دارد.

تحلیل درصدی از این آمار نشان می دهد؛ حدود 51 درصد دانشجویان در علوم انسانی، 24 درصد دانشجویان در فنی و مهندسی، 8 درصد دانشجویان در علوم پزشکی، 7 درصد در هنر، 6 درصد علوم پایه و چهار درصد در کشاورزی و دامپزشکی مشغول به تحصیل بوده اند.

طبق اطلاعات موسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی، در بررسی جمعیت دانشجویی کشور در 10 سال تحصیلی اخیر (یعنی از 1394-1393 تا 1403-1402) شاهد کاهش جمعیت دانشجویی بودیم. مطابق این آمار جمعیت دانشجویی نسبت به کل جمعیت در سال های 1394-1393 به طور میانگین 6 درصد بوده است.

بر اساس این آمار، جمعیت دانشجویی کشور نسبت به کل جمعیت در سال تحصیلی 1401-1400 افزایش مختصری داشته است و در سال تحصیلی بعد (1402-1401) رشد 3 درصدی جمعیت دانشجویی و در سال پس از آن (1404-1403) نیز شاهد افزایش 6 درصدی جمعیت دانشجویی بودیم.

هنوز آمار دانشجویان در سال تحصیلی 1404-1403 به تفکیک رشته ها منتشر نشده است اما بنا بر اعلام موسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی، سهم جمعیت دانشجویی به جمعیت کل در سال مذکور، 3.9 درصد بوده است و این رقم برای کشور همسایه ترکیه که تعداد جمعیت برابری با کشور ما دارد، 9.5 درصد است.

کارشناسان عوامل مختلفی را برای این روند کاهشی همچون نگرانی از آینده شغلی، درآمدزایی کمتر این رشته ها نسبت به رشته های دیگر، نبود ارتباط مستقیم این رشته ها با بازار کار، دشواری دروس و کمبود آگاهی از اهمیت علوم پایه بیان می کنند.

طبق آخرین داده های مرکز آمار، بررسی نرخ بیکاری جمعیت 15 ساله و بیشتر فارغ التحصیل آموزش عالی در پاییز 1403، نشان می دهد 11.1 درصد از جمعیت فعال فارغ التحصیل آموزش عالی، یعنی840 هزار و 612 نفر بیکار بوده اند. این نرخ در بین زنان نسبت به مردان و در نقاط روستایی نسبت به نقاط شهری بیشتر بوده است. بررسی روند تغییرات این نرخ حاکی از کاهش 0.3 درصدی در پاییز 1403 نسبت به فصل مشابه سال قبل است.

رئیس سازمان سنجش آموزش کشور در گفت وگو با خبرنگار ایرنا در خصوص استقبال نکردن داوطلبان کنکور از رشته های علوم پایه و فنی و مهندسی گفت: انتخاب رشته های مذکور تحت تاثیر شرایط جامعه است. برای مثال با تغییر نظام حقوق و دستمزد درخواست برای رشته های خاص نیز تغییر می کند.

رضا محمدی با بیان اینکه آینده توسعه علمی کشور به رشته های علوم پایه وابسته است، گفت: دولت باید در قالب بورسیه و سایر موارد آسیب شناسی کند و مواردی را در دستور کار قرار دهد که افراد را ترغیب کند یعنی اگر فرد ببیند آینده شغلی آن تضمین است و می تواند در این حوزه ادامه دهد، رغبت زیادی برای این رشته ها ایجاد می شود.

وی درباره ترغیب دانشجویان برای تحصیل در رشته های علوم پایه گفت: اعطای بورسیه و تسهیلاتی از این دست مُسکنی مقطعی است و راه حل طولانی مدت این موضوع آسیب شناسی در سطح ملی و آمایش سرزمینی است.

طبق آخرین داده های مرکز آمار، بررسی نرخ بیکاری جمعیت 15 ساله و بیشتر فارغ التحصیل آموزش عالی در پاییز 1403، نشان می دهد 11.1 درصد از جمعیت فعال فارغ التحصیل آموزش عالی، یعنی840 هزار و 612 نفر بیکار بوده اند. این نرخ در بین زنان نسبت به مردان و در نقاط روستایی نسبت به نقاط شهری بیشتر بوده است. بررسی روند تغییرات این نرخ حاکی از کاهش 0.3 درصدی در پاییز 1403 نسبت به فصل مشابه سال قبل است. رئیس سازمان سنجش آموزش کشور افزود: البته باید توجه داشته باشیم که ترغیب داوطلبان کنکور برای تحصیلی در رشته های علوم پایه مستلزم یک آسیب شناسی از نظام آموزشی و هدایت تحصیلی در وزارت آموزش و پرورش و به تبع آن رشته های دانشگاهی و آمایش سرزمینی در کشور است.

محمدی تاکید کرد: این مساله ای نیست که با یک یا 2 پیشنهاد همچون بورسیه حل شود و تنها مُسکن است و در کوتاه مدت پاسخ می دهد اما راه حل بلندمدت این است که باید رشته های علوم پایه را به سمت نیازهای توسعه کشور جهت دهی کرده و بر اساس آنها مشوق هایی را در نظر بگیریم یعنی سهمیه خاصی ایجاد کنیم که افراد بتوانند از آن شرایط استفاده کنند.

وی در پایان گفت: تاکید من این است که باید آسیب شناسی در سطح ملی انجام شود و براساس آن آمایش در رشته های علوم پایه مبنا قرار گیرد.

به گزارش ایرنا، آزمون سراسری سال 1404 در دو نوبت برگزار می شود که رقابت داوطلبان نوبت اول در تاریخ 11 و 12 اردیبهشت ماه برگزار شد و نوبت دوم در روزهای 5 و 6 تیرماه خواهد بود.

ثبت نام متقاضیان شرکت در دومین نوبت آزمون سراسری امسال نیز در دو بازه زمانی صورت گرفت که در بازه نخست؛ از 22 تا 28 اسفندماه 1403، بیش از 578 هزار نفر با مراجعه به درگاه اطلاع رسانی سازمان سنجش، ثبت نام خود را انجام دادند.

دومین بازه ثبت نام آزمون سراسری 1404 نیز از 16 تا 21 فروردین انجام شد و در نهایت 823 هزار نفر در نوبت دوم آزمون سراسری امسال ثبت نام کردند و در مجموع متقاضیان آزمون سراسری 1404 (در نوبت اول و دوم) 957 هزار و 798 داوطلب هستند که 63 درصد آنها را داوطلبان زن و 37 درصد را داوطلبان مرد تشکیل می دهند.

هنوز آمار شرکت کنندگان در آزمون سراسری به ترتیب رشته های تحصیلی از سوی سازمان سنجش آموزش کشور منتشر نشده است.