خراسان رضوی گرانیگاه تجارت ریلی در آسیای مرکزی

به گزارش ایرنا، خراسان رضوی در شمال شرق کشور با 118 هزار کیلومتر مربع مساحت، هم اندازه کره شمالی و کمی کوچکتر از انگلستان 130 هزار کیلومتر مربعی است.

جالب اینجاست که این استان با بیش از هفت میلیون نفر جمعیت، با کشور شمالی و همسایه یعنی ترکمنستان در عدد ساکنان برابر است که می تواند مزیتی برای روابط و مبادلات اقتصادی باشد.

همچنین خراسان رضوی دارای چهار گذرگاه مرزی جاده ای و 2 گذرگاه ریلی در شهرستان های سرخس و خواف هم مرز با ترکمنستان و افغانستان است.

گمرک و گذرگاه مرزی ریلی و جاده ای سرخس با سابقه ای 25 ساله در انتهایی ترین منطقه شمال شرق ایران در خراسان رضوی و در 185 کیلومتری شمال شرق مشهد، هم مرز با ترکمنستان واقع شده است و از مبادی مهم تجارت و ترانزیت خارجی کشور به ویژه با کشورهای آسیای مرکزی محسوب می شود.

از طرف دیگر مرز ریلی «شمتیغ» خواف و در ادامه مسیر ریلی خواف - هرات هر چند در سال 1399 افتتاح شد اما فعالیت جدی آن در نیمه سال 1403 رونق گرفت.

اکنون با گذشت سالها از تداوم حمل و نقل ریلی کالاهای صادراتی و ترانزیتی در مرزهای ریلی خراسان رضوی شاهد تثبیت نسبی جایگاه تجارت ریلی این استان با ترکمنستان و دیگر کشورهای آسیای مرکزی و همچنین با کشور افغانستان هستیم موضوعی که موجب شده تا کارشناسان در حوزه تجارت و ژئواکونومیک، جایگاهی ویژه برای خراسان رضوی در مسیر گذرگاهی شمال - جنوب و غرب - شرق در نظر بگیرند.

به استناد آمارهای رسمی و رصد تحولات مرزی اکنون می توان گفت که خراسان رضوی جایگاه تثبیت شده ای در تجارت آسیای مرکزی دارد، جایگاهی که به لطف زیرساخت های حمل و نقلی ریلی و جاده ای و همسایگی با کشورهای آسیای مرکزی و افغانستان برای این استان فراهم شده است.

گوگرد تک محصول تجاری در مرز ریلی سرخس

پایش خبرنگاران ایرنا نشان می دهد تجارت ریلی از مرز سرخس طی سالهای گذشته به صورت مداوم افزایشی بوده است و آنچنان که مدیر کل راه آهن خراسان فروردین ماه 14047 اعلام کرده است در سال 1403 یک میلیون و 950 هزار تن کالا از مرز ریلی سرخس با ترکمنستان به صورت ترانزیت مبادله شد که این رقم در مقایسه با سال 1402 به میزان 65 درصد افزایش داشته است.

مصطفی نصیری ورگ در تشریح این رشد قابل توجه 65 درصدی اضافه کرد: یک میلیون و 750 هزار تن از این میزان مربوط به ترانزیت ورودی از کشور ترکمنستان بوده و حدود 80 درصد آن گوگرد است.

وی مسیر اصلی ترانزیت را سرخس به بندرعباس اعلام و بیان کرد: مجموع حمل و نقل بین المللی مرز ریلی سرخس در سال گذشته سه میلیون و 120 هزار تن کالای ترانزیتی و صادراتی گزارش شده که رشد 35 درصدی را ثبت کرده است.

نصیری ورگ در تشریح دلایل این رونق افزود: رونق دیپلماسی حمل و نقل ریلی، اعمال تعرفه های ترجیحی، افزایش قطارهای باری برنامه ای در مسیر سرخس-مشهد و همچنین استفاده از واگن باری شرکت های حمل و نقل ایرانی در حمل کالای ترانزیتی از عوامل رونق ترانزیت ریلی در این مرز بوده است.

وی با بیان این که مواد نفتی، گوگرد و کانتینر عمده کالای ترانزیتی در مرز ریلی سرخس بوده است بیان کرد: همچنین در بازه زمانی یاد شده 149 هزار تن کالای ترانزیتی از مرز سرخس به مقصد کشورهای آسیای مرکزی انتقال یافته است.

حدود 50 درصد کالای جابجا شده از مرز ریلی سرخس «گوگرد» خام ترکمنستان است که تجارت این محصول بر اساس قیمت جهانی آن تاثیر مستقیمی بر میزان تجارت ریلی در سرخس دارد.

به گزارش ایرنا در سالهای گذشته کاهش جهانی قیمت گوگرد موجب بی رغبتی صاحبان این محصول برای ترانزیت آن شده و همین موضوع آمار تجارت در مرز ریلی سرخس را کاهش داده است، مطابق اعلام مدیر کل راه آهن خراسان پیگیری برای جایگزینی دیگر کالاها جهت ترانزیت و عدم وابستگی این مسیر به تجارت تک محصول گوگرد در حال انجام است اما پیگیری ایرنا نشان می دهد تاکنون جذابیت خاصی برای جذب دیگر محصولاتی که اکنون با کامیون در مسیر ترکمنستان به ترکیه و بندرعباس جا به جا می شود فراهم نشده است.

ایستگاه پشتیبان شهید مطهری

ایستگاه راه آهن شهید مطهری در کیلومتر 35 جاده فریمان، پشت زندان «سنگ بست» به عنوان عقبه مرزهای سرخس و دوغارون خراسان رضوی، پشتیبانی کننده تجارت و ترددهای تجاری از این مرزهاست که موجب شده کالای عمده ای برای صادرات در این منطقه بارگیری و روانه کشورهای آسیای مرکزی شود، همچنین بارهایی که از مبدا کشورهای آسیای مرکزی به این مرکز می آیند می توانند به کامیون منتقل شده و به دیگر مناطق و مرزها ارسال شوند لذا راه اندازی و توسعه این مرکز از جمله زیرساخت های فراهم شده برای توسعه حمل و نقل ریلی بین المللی در خراسان رضوی محسوب می شود.

در این خصوص مدیر کل راه آهن خراسان، ایستگاه راه آهن باری شهید مطهری را پشتیبان صادرات و ترانزیت ریلی کالا از خراسان رضوی و کشور به ترکمنستان و آسیای مرکزی می داند.

مصطفی نصیری ورگ افزود: هم اکنون بیش از 70 درصد از بارگیری کالای صادراتی به ترکمنستان در این ایستگاه و بقیه در ایستگاه های مشهد، سرخس، تربت حیدریه و سایر مناطق کشور انجام می شود.

برهمین اساس تبادلات تجاری و فعالیت های بارگیری و بارسپاری (ترانشیپمنت) کالا در خطوط ریلی و جاده ای واقع در منطقه فعالیت ایستگاه راه آهن شهید مطهری عملیات صادرات و ترانزیت کالا از استان تا بنادر جنوبی و شمالی کشور را نیز پوشش می دهد.

رونق راه آهن خواف - هرات در سال 1403

از سوی دیگر گذرگاه ریلی خواف - هرات با اتصال شبکه ریلی ایران به هرات در غرب افغانستان، نقش کلیدی در ارتباطات منطقه ای ایفا می کند و به عنوان بخشی از گذرگاه ریلی شرق به غرب جهان، مسیری 2 هزار کیلومتری را از چین، قرقیزستان، تاجیکستان، افغانستان، ایران، ترکیه و اروپا ایجاد کرده است.

گذرگاه گمرک مرزی «شمتیغ» بین ایران و افغانستان سال 1399 در شهرستان مرزی خواف واقع در جنوب شرقی خراسان رضوی گشایش یافت.

شمتیغ به عنوان گذرگاه رسمی، گمرک مرزی در مسیر راه آهن خواف - هرات در فاصله حدود 50 کیلومتری با خواف قرار دارد و مرکز شهرستان 150 هزار نفری خواف در فاصله 267 کیلومتری جنوب مشهد واقع است.

مدیر عامل کنسرسیوم توسعه ریلی افغانستان در خصوص مسیر ریلی خواف -هرات گفت: 60 هزار تن کالای صادراتی و ترانزیتی پارسال(1403) از طریق راه آهن خواف - هرات از گذرگاه ریلی و مرزی «شمتیغ» شهرستان خواف به افغانستان انتقال یافت.

مصطفی رضایی افزود: سال 1402 میزان جا به جایی کالا از مرز ریلی شمتیغ به افغانستان 11 هزار و 500 تن بود که عمده آن اقلام ساخت خط ریلی بوده است.

وی اضافه کرد: از مجموع 60 هزار تن کالای منتقل شده به افغانستان در سال قبل 20 هزار تن «تراورس»، ریل و مصالح ساخت خط آهن افغانستان بوده و 40 هزار تن دیگر کالاهای صادراتی و ترانزیتی است.

مدیر عامل کنسرسیوم توسعه ریلی افغانستان ادامه داد: سیمان، کود شیمیایی و مواد غذایی اقلام صادراتی از ایران و کنجاله سویا، آهن آلات و شکر، اقلام ترانزیتی از چین، هند و امارات عربی متحده بوده است.

رضایی از رشد تجارت ریلی در این مسیر طی نیمه نخست سال قبل خبر داد و گفت: از مجموع 60 هزار تن کالای یاد شده، 35 هزار تن طی فصل زمستان به افغانستان انتقال یافته است و پیش بینی می شود طی سال جاری روند رو به رشد تجارت ریلی در این مسیر با جهش پیش بینی شده به 200 هزار تن کالا برسد.

وی با بیان این که خط ریلی خواف - هرات هم اکنون از مرز تا ایستگاه «روزنک» ادامه یافته است افزود: طی نیمه نخست امسال، ایستگاه «رباط پریان» در 20 کیلومتری شهر هرات تکمیل شده است و خطوط ریلی استاندارد در افغانستان از مرز ایران تا ایستگاه تازه تاسیس به 105 کیلومتر خواهد رسید، روندی که رونق تجارت ریلی در افغانستان را تسریع خواهد کرد.

خراسان رضوی و راه آهن افغان - ترانس

اما جایگاه فراملی و اهمیت منطقه ای راه آهن خواف -هرات چیست و خراسان رضوی چه موقعیتی در آن دارد؟

طرح راه آهن افغان - ترانس یک طرح راهبردی برای توسعه اتصالات حمل و نقلی در اوراسیا و اتصال روسیه، آسیای مرکزی با آسیای جنوبی است که از سوی روسیه و کشورهای آسیای مرکزی دنبال می شود.

به گزارش ایرنا رسانه های روسی از قول مسوولان وزارت حمل و نقل این کشور گزارش دادند که روسیه و ازبکستان مرحله عملی اجرای طرح راه آهن افغان- ترانس را آغاز کرده اند.

بر اساس توافق انجام شده در سال 2024 شماری از اسناد میان وزارت حمل و نقل دولت روسیه، وزارت حمل و نقل ازبکستان، راه آهن روسیه و راه آهن ازبکستان امضا شده که این طرح آغازگر مرحله جدیدی از همکاری ها در راستای اجرای طرح راه آهن افغان- ترانس است. در حال حاضر، 2 مسیر کلیدی برای راه آهن افغان- ترانس در نظر گرفته شده است که یک مسیر از «مزارشریف - هرات - دلارام - قندهار- چمن» و مسیر دیگر از «ترمز- نایب آباد- لوگر- خرلاچی» می گذرد.

تاکنون خط آهنی در قالب طرح یاد شده ساخته نشده و فقط راه آهن ازبکستان (از نوع عریض) در مناطق شمالی وارد خاک افغانستان شده است اما در مقایسه، حدود 105 کیلومتر از نوع ریل استاندارد ایران در مسیر خواف -هرات در داخل افغانستان اجرا شده است، همین موضوع رونق تجارت و انتقال کالا از افغانستان به هرات و ایران را در اولویت قرار داده و حتی موجب شده شانس اجرای طرح ترانس - افغان در مسیر مزارشریف- هرات - دلارام - قندهار بیشتر شود، لذا با توجه به جایگاه ویژه سرخس و پیشرفت مسیر خواف- هرات بی راه نخواهد بود که بگوییم خراسان رضوی گرانیگاه تجارت ریلی در غرب آسیاست.

البته توجه به این نکته ضروری است که تحولات سیاسی و امنیتی در افغانستان در توسعه یا عدم توسعه خطوط ریلی در هرات و یا در شمال یعنی مزارشریف تاثیر مستقیم دارد، تجربه این مهم نیز تغییر حاکمیت در افغانستان در سال 1400 و از بین رفتن بخشی از تاسیسات مسیر ریلی هرات در آن سالهاست که البته با مشارکت ایران و هیات حاکمه طالبان اکنون این مسیر بازسازی شده است و تجارت در آن روند رو به رشدی دارد.

بیشتر بخوانید:

شرکت های ایرانی 70 درصد ناوگان ترانزیتی در مرز ریلی سرخس را تامین کردند

تجارت ریلی در مرز سرخس ایران با ترکمنستان 30 درصد افزایش یافت

ساخت مجموعه جا به جایی ریلی سرخس به مرحله زیرسازی رسید

عبور محموله تجاری ریلی افغانستان به مقصد ترکیه از ایستگاه راه آهن تهران

آغاز مذاکرات فنی برای اتصال راه آهن چین- افغانستان- ایران